Ontwikkelingshulp Gezondheidseconoom Brooke Nichols maakte een teller om bij te houden hoeveel doden er vallen door de Amerikaanse stopzetting van ontwikkelingshulp. Die staat al op bijna een half miljoen.
Een verpleger wijst naar een rapportage over de hiv-bestrijding in het Keniaanse Kisumu, waar ruim 17 procent van de volwassen bevolking seropositief is.
Brooke Nichols wist meteen dat er heel veel doden zouden vallen toen ze las dat Donald Trump opdracht had gegeven tot het ontmantelen van de Amerikaanse overheidsorganisatie voor ontwikkelingshulp (USAID). Het was eind januari, vijf uur ’s ochtends, en de Amerikaanse gezondheidswiskundige was vroeg opgestaan om te gaan hardlopen in het Amsterdamse Vondelpark.
Hoeveel mensen zullen er de komende jaren sterven, doordat ze van de een op de andere dag geen toegang meer hebben tot hiv-remmers, vaccinaties, klamboes, medicijnen tegen tuberculose, voedselhulp of schoon drinkwater? Wat is de wereldwijde impact van het ontmantelen van het Amerikaanse hulpsysteem?
Al lopend begon Nichols te rekenen. Alleen al het stopzetten van het Amerikaanse hiv-bestrijdingsprogramma PEPFAR zou de komende jaren wereldwijd miljoenen mensen het leven kosten. Dat wist ze, omdat ze zelf jarenlang wiskundige modellen maakte voor een USAID-programma in Zuid-Afrika waar hiv-hulp werd verstrekt. „Ik kwam woedend terug van mijn rondje hardlopen” aldus Nichols, die verbonden is aan de Amerikaanse Universiteit van Boston en het Amsterdam UMC.
Thuis werkte ze haar snelle berekening uit in een model. „Dit moet je op internet zetten”, zei een van haar vrienden. Niet veel later volgde een avond bij haar thuis met een groep PhD-studenten. Nichols zorgde voor de taco’s, wijn en chocola, terwijl ze samen het geraamte van een model in elkaar zetten. Ze wilde iets maken dat écht tot mensen doordringt. Het resultaat is de impactcounter – een online tool die live telt hoeveel levens het stopzetten van USAID-projecten sinds eind januari al heeft gekost.
„Frauduleus” en „vol met linkse gekken”, noemde Trump het overheidsdepartement dat de afgelopen twintig jaar naar schatting meer dan negentig miljoen levens redde. Niemand zou sterven als de boel daar ontmanteld zou worden, was de belofte van voormalig DOGE-baas Elon Musk toen hij besloot om USAID „door de houtversnipperaar te halen”. Ook buitenlandminister Marco Rubio zei dat onder zijn toeziend oog „geen enkel kind zal sterven”.
Van de ene op de andere dag werd voedselhulp in Afghanistan niet meer uitgedeeld, kwamen in Peru tuberculose-behandelingen voor kinderen stil te liggen en verloren wereldwijd tienduizenden hulpverleners hun baan. In Zuid-Afrika moesten vrouwen met spoed worden opgeroepen om een vaginale ring te laten verwijderen die hen moest beschermen tegen hiv, nadat het onderzoek waaraan zij deelnamen werd opgeschort.
Dat kostte wel degelijk mensenlevens, berekende Nichols, tot nu toe bijna 150.000 volwassenen en meer dan 300.000 kinderen. Dat zijn 88 sterfgevallen per uur. Elke 3,18 minuten sterft er volgens haar model een extra kind aan longontsteking, iedere 4,15 minuten een aan diarree. Het gerenommeerde medische tijdschrift The Lancet kwam vorige maand, met een ander model, uit op zelfs veertien miljoen extra doden in de komende vijf jaar, meer dan een factor drie hoger dan het model van Nichols.
Hoe groot het menselijke leed is, en hoeveel hulpprogramma's volledig zullen verdwijnen? Niemand die het weet. De ambtenaren en Congresleden die toezicht moeten houden op het werk van het agentschap zouden moeite hebben met het doorgronden van de plannen van de regering-Trump.
Van de 6.256 USAID-programma’s waren er volgens The New York Times in februari nog vijfhonderd actief. Daar ging in totaal nog 57 miljard dollar naar toe: iets minder dan de helft van het oorspronkelijke budget. Door te lobbyen achter de schermen wisten ambtenaren en organisaties specifieke subsidies terug te krijgen, waardoor het aantal projecten in mei weer was opgeschroefd naar negenhonderd.
Maar een maand later waren er volgens de Amerikaanse krant opnieuw enkele tientallen subsidietoekenningen geschrapt. Ook van de overgebleven programma’s is het nog maar de vraag of ze daadwerkelijk zijn gered. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken – dat de taken van USAID overneemt – kampt met eigen bezuinigingen, waardoor naar verwachting nog meer buitenlandse hulp wordt opgeschort.
Het tellen van het aantal doden is moeilijk, maar het modelleren ervan is makkelijker, zegt Nichols in een koffiezaak aan de rand van het Vondelpark. „We weten van verschillende ziekten wat de sterftecijfers zijn als mensen op tijd de juiste medicijnen krijgen, en met hoeveel procent dat cijfer stijgt als ze die hulp niet krijgen.” Zet dat verschil af tegen het aantal mensen dat eerst wél toegang had tot zorg van USAID en nu niet meer – zo kom je tot een schatting van het aantal levens dat de bezuinigingen kost.
„Ik wilde het model zo simpel mogelijk maken, zodat iedereen kan begrijpen welke cijfers er in het model gaan, en wat daar vervolgens uitkomt”, zegt Nichols. Maar grote delen van haar werk zijn wel degelijk getoetst door wetenschappers – die bijvoorbeeld verbonden zijn aan een internationaal collectief van hiv-onderzoekers.
The Lancet kwam uit op een bijna driemaal hoger sterftecijfer dan Nichols, doordat dat onderzoek de impact bekijkt van USAID-organisaties op mensenlevens in de breedste zin van het woord. Denk aan landbouwprojecten waar geld vanuit de USAID-pot naartoe ging, en hulporganisaties voor armoedebestrijding, onderwijs en schoon drinkwater. Moeders die hun middelbare school hebben afgemaakt bijvoorbeeld, verkleinen daarmee de kans dat hun kind sterft voor de leeftijd van vijf. En programma’s die kinderen toegang geven tot schoon drinkwater verlagen de kans op kindersterfte aanzienlijk.
Houden de modellen er rekening mee dat sommige bezuinigingen naar verluidt alweer zijn teruggedraaid? Voor een deel, stelt Nichols. Zo gaf ze haar model eind juni een update, gebaseerd op de concrete uitzonderingsgevallen die The New York Times onthulde. En ze maakte bewust een conservatieve berekening. Zo modelleerde ze dat niet álle hiv-hulp het komende jaar stopgezet zou worden, maar slechts een kwart daarvan.
Maar totdat er concrete aanwijzingen zijn dat de organisaties die nu stilliggen weer aan de slag kunnen, is Nichols terughoudend om haar model daarop aan te passen. „Sommige projecten mogen op papier weer doorgaan, maar wat betekent dat als intussen al het personeel al is vertrokken en (partner-)organisaties zijn opgedoekt?” Het onderzoek van The Lancet houdt daar nadrukkelijk geen rekening mee, het schetst een beeld van het ‘worst case scenario’.
„Er gaan mensen sterven door deze maatregel, daar is geen twijfel over mogelijk”, zegt Peter Piot. De Belgische arts en hoogleraar aan de London School of Hygiene & Tropical Medicine was adjunct-secretaris-generaal van de VN en directeur van UNAIDS. Hij zet zich al jaren in voor de bestrijding van aids en hiv wereldwijd. Zijn grootste kanttekening bij al die modellen: ze gaan ervan uit dat lokale regeringen niets van die klappen zullen opvangen.
Nigeria bijvoorbeeld, verloor zo’n 500 miljoen dollar aan Amerikaanse steun, maar heeft zelf snel zo'n 200 miljoen dollar weten vrij te maken, zegt Piot. „De Nigerianen denken zelfs dat ze deze hulp een stuk goedkoper kunnen aanbieden dan de Amerikanen. Die werken met veel tussenpersonen, waardoor weer geld aan de strijkstok blijft hangen.”
„Natuurlijk willen lokale overheden hun burgers niet zien sterven”, zegt Brooke Nichols. „Als je een boom weghaalt, zal er uiteindelijk iets anders voor teruggroeien”. Er is nog helemaal niet duidelijk welke landen, organisaties of filantropen die financiële gaten zullen gaan vullen, en in welke mate. Van andere westerse landen hoeven we in weinig te verwachten, voorspellen deskundigen. Daar wordt momenteel ook flink bezuinigd op ontwikkelingshulp. Om die reden nam Nichols dat bewust niet mee in haar model. De impactcalculator zal om die reden in de loop van de tijd minder accuraat worden, erkent ze.
„USAID is opgedoekt, het bestaat niet meer”, zegt Piot stellig. De abruptheid van het besluit maakt wat er nu gebeurt volgens hem zo verwoestend en wreed. Zo staat momenteel bijna 10 miljoen dollar aan anticonceptiepillen en spiraaltjes op het punt in een Franse verbrandingsoven te belanden. De voorbehoedsmiddelen waren oorspronkelijk ingeslagen door USAID om te worden verscheept naar Afrikaanse landen.
Hoewel andere landen en NGO’s bereid zijn de voorraad over te nemen, heeft de Amerikaanse regering besloten de producten te vernietigen. Sommige media melden dat de vernietiging al heeft plaatsgevonden. Hetzelfde lot was vijfhonderd ton aan eerder ingekocht, maar nooit uitgedeeld, noodvoedsel beschoren. Honderdduizenden vaccins tegen mpox zitten zo dicht tegen de houdbaarheidsdatum dat ze niet meer kunnen worden verscheept naar Afrikaanse landen die kampen met een uitbraak.
Achter de schermen werkte Piot al jaren aan een plan om in te spelen op een toekomst waarin westerse landen hun budget voor ontwikkelingshulp drastisch zullen terugschroeven. „Natuurlijk zat dat eraan te komen. Er waait een andere politieke wind in het Westen. En de Amerikanen hóéven ook niet tot in lengte der dagen de helft van alle wereldwijde ontwikkelingshulp op te hoesten.” Maar dan maak je een plan voor een soepele overgangsperiode, vindt hij, om die klappen op te vangen.
„Bezuinigingen op deze schaal, en vooral met deze snelheid, die draai je niet zomaar terug, ook niet als andere landen straks geld gaan bijleggen”, zegt Piot. „Er zijn domweg geen mensen meer om het werk te doen.” De arts noemt het „zeer moreel verwerpelijk”, om zonder afbouwplan alles stop te zetten. „Ik ben heel, heel boos. Dit doe je niet.”
Het ‘vrijetijdsproject’ van Nichols kreeg een plek op de website van haar werkgever, de Universiteit van Boston. Niet veel later lag er een woedende brief op de mat bij het hoofd van de universiteit. Afzender: Brian Mast, de voorzitter van de commissie Buitenlandse Zaken van het Huis van Afgevaardigden. Nichols zou met haar impactteller „fake news” verspreiden. „Natuurlijk zeggen ze dat, want wie wil er nu een moordenaar genoemd worden?”
Nichols universiteit bleef achter haar staan. Op de website van de instelling tikt de teller met het aantal extra doden gestaag door.
Wat kunnen we verwachten van weer vier jaar Trump?
Source: NRC