Tien jaar na de crisis van 2015 heeft Europa nog steeds geen grip op migratie, en sindsdien kampt het continent met politieke, juridische en morele dilemma’s. Toch zijn er wel degelijk manieren om een zekere controle te herwinnen.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant en schrijft over de EU en internationale samenwerking.
‘Welke muren of hekken we ook oprichten, het houdt ze niet tegen. Stelt u zich voor, heel even maar, dat u daar zelf staat, in een tot chaos vervallen land met uw kind in uw armen. Dan is er geen prijs die u niet betaalt, geen muur die u niet overklimt, geen zee die u niet oversteekt om oorlog of de barbarij van Islamitische Staat te ontvluchten’, zei voormalig Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker in september 2015 in zijn State of the Union, onder luid applaus van de aanwezige Europarlementariërs – en gejoel van het toen nog kleine extreemrechtse smaldeel. Europa was nog in de ban van het Wir schaffen das, de befaamde woorden die Angela Merkel op 31 augustus van dat jaar had uitgesproken.
Tegenwoordig begint elke top met een ontbijt, georganiseerd door Nederland, Italië en Denemarken, waarbij een groeiende groep lidstaten aanschuift om te praten over stevigere migratiepolitiek. Hekken, dubieuze deals met dictators, whatever it takes.
Maar tien jaar later heeft Europa nog steeds geen manier gevonden om migratie onder controle te houden. Experts twijfelen of het langverwachte Asiel- en Migratiepact, dat volgend jaar in werking treedt, zal werken.
De migratiecrisis van 2015 leidde een politieke en voor de Europese Unie existentiële crisis in. Migratie speelde een belangrijke rol bij de Brexit (2016), de eerste keer dat de EU een lidstaat kwijtraakte. Met hun verzet tegen migratie boekten radicaal- en extreemrechtse partijen in heel Europa grote winst, ten koste van het politieke centrum.
Het antwoord van de middenpartijen was contraproductief, schrijft de socioloog Hein de Haas in zijn boek Hoe migratie echt werkt. Zij wekten met symbolische maatregelen, zoals het invoeren van grenscontroles, de suggestie dat ze een keihard migratiebeleid voerden.
Ze stuitten echter op de grenzen van de rechtsstaat, in de vorm van asielwetgeving, internationale verdragen en Europese regels. Daarnaast bleef arbeidsmigratie buiten schot, omdat de economische groei niet in gevaar mocht worden gebracht. Het resultaat: de omvang van migratie bleef hoog, terwijl de harde taal van de middenpartijen het radicaal-rechtse discours legitimeerde. ‘De harde en onverantwoordelijke retoriek creëerde een klimaat waarin extreemrechts de wind in de zeilen kreeg, en racisme, polarisatie en onverdraagzaamheid gedijen’, aldus De Haas.
De politieke crisis dreigt een juridische crisis te worden. Afgelopen dinsdag nog oordeelde een Duitse rechter dat de regering-Merz haar verzet moet staken en alsnog tweeduizend Afghanen asiel moet verlenen. Het is koren op de molen van de AfD: de rechters krijgen de schuld, waardoor steeds meer burgers de rechtsstaat zullen zien als een obstakel voor de uitvoering van de wil van ‘het volk’.
Waartoe dit kan leiden, is nu in de Verenigde Staten te zien. Migranten worden van straat geplukt en zonder behoorlijk proces uitgezet, soms in een vernederende procedure waarin zij worden geboeid en gevangeniskleding moeten dragen.
Het is moeilijk voorstelbaar dat Europa de rechtsstaat ooit zo opzichtig aan zijn laars zal lappen, maar ook hier neemt de verruwing hand over hand toe. Zo weigert België alleenstaande mannelijke asielzoekers op te vangen, in een flagrante schending van de Europese regels.
De migratiecrisis veroorzaakte zo tevens een morele crisis. De EU ziet zichzelf graag als moreel baken in een rauwe wereld. Een migrant wordt doorgaans opgevangen in een geordend asielsysteem met rechtsbescherming en uitgebreide beroepsmogelijkheden, schrijft de socioloog Ruud Koopmans in zijn boek De asielloterij. Maar Europa heeft de barrières om het continent te bereiken zo hoog gemaakt dat migranten worden overgeleverd aan wetteloosheid – als zij niet al op zee verdrinken. Europa betaalde de Libische kustwacht, de extreem gewelddadige Soedanese militie RSF en de Tunesische dictator Kais Saied om migranten tegen te houden. Met al zijn morele pretenties heeft Europa de dodelijkste grens ter wereld gecreëerd, aldus Koopmans.
De discussie over regulering van illegale migratie is echter ouder dan 2015. Noord-Europa eiste dat Zuid-Europa aankomende migranten zou registreren en niet liet doorreizen. Zuid-Europa was daartoe alleen bereid als het Noorden migranten wilde overnemen, zodat het Zuiden niet met de bulk zou blijven zitten. Oost-Europa wilde überhaupt geen migranten.
In 2023 werd een moeizaam compromis bereikt: vanaf volgend jaar worden migranten aan de buitengrenzen gescreend. Wie kans maakt op asiel, gaat de procedure in. Wie geen kans maakt, wordt teruggestuurd. In theorie een goede oplossing, de praktijk moet uitwijzen of het zal werken.
‘Lukt het om de procedures snel genoeg af te handelen en afgewezen asielzoekers terug te sturen? Als dat niet lukt, blijven landen als Italië en Griekenland met grote groepen asielzoekers zitten. Dan laten ze mensen doorreizen naar het Noorden, zoals ze nu ook doen’, zegt migratiewetenschapper Arjen Leerkes.
Bovendien is het maar de vraag of migranten zich netjes bij de aanmeldcentra aan de buitengrenzen zullen vervoegen. Sommigen zullen net als nu, geholpen door smokkelaars, meteen doorreizen naar Noord-Europa, verwacht Leerkes. In theorie moeten ze dan worden teruggebracht naar de aanmeldcentra in het Zuiden, maar gaat een land als Italië deze mensen terugnemen, zeker als het zich onvoldoende voelt gesteund door het Noorden?
Kortom, de kans is groot dat Europa ondanks het Migratiepact al snel terug bij af is. Toch zien deskundigen wel degelijk manieren om een zekere controle te herwinnen.
D66 wil dat mensen buiten Europa asiel aanvragen. Alleen erkende vluchtelingen mogen vervolgens naar Europa reizen. Bij de selectie moet de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR een hoofdrol spelen. In De asielloterij houdt Koopmans een soortgelijk pleidooi. Het huidige asielbeleid maakt het vrijwel onmogelijk voor vluchtelingen om Europa legaal te bereiken, zodat asiel vooral is weggelegd voor wie rijk en fit genoeg is om de reis met een smokkelaar te maken. Daardoor doet Europa veel te weinig voor vrouwen, kinderen, zieken of mensen die te arm zijn voor de overtocht, en misschien harder hulp nodig hebben.
Volgens Koopmans zouden elk jaar evenveel mensen moeten worden toegelaten als het gemiddelde dat jaarlijks de asielstatus krijgt. ‘We nemen niet minder mensen op, maar verdelen ze beter over de tijd en kijken beter naar wie we binnenlaten. Op die manier zijn de aantallen best te verhapstukken’, zegt Koopmans.
‘Een interessant idee’, zegt Leerkes. Wel is hij bang dat landen steeds kleinere aantallen zullen toelaten. ‘Daardoor wordt de bescherming van vluchtelingen alleen maar verder uitgehold.’
De terugkeer van afgewezen asielzoekers is de achilleshiel van het Europese asielbeleid. Slechts een op de vijf keert daadwerkelijk terug. Vaak weigeren landen van herkomst hun mensen terug te nemen. Het geld dat legale en illegale migranten naar huis sturen is een belangrijke inkomstenbron, groter dan de (almaar krimpende) Europese ontwikkelingshulp.
De laatste tijd praten Europese leiders veel over ‘terugkeerhubs’ in Rwanda, Oeganda of Albanië; kampen buiten Europa waar afgewezen asielzoekers naartoe worden gebracht. Tot dusverre staan landen niet te trappelen om hieraan mee te werken, uit angst dat het eindigt in een gigantisch kamp met honderdduizend mensen.
Koopmans stelt echter dat zulke kampen helemaal niet zo groot hoeven te zijn, omdat er een afschrikwekkende werking van uit zal gaan. Migranten zullen niet meer in een bootje naar Lampedusa stappen als ze weten dat ze meteen naar bijvoorbeeld Rwanda zullen worden gestuurd.
Als de mogelijkheden voor legale migratie worden verruimd, zal de druk van illegale migratie afnemen, daar zijn de meeste experts het over eens. Als vergrijzend continent met een goed draaiende economie heeft Europa een grote behoefte aan arbeidskrachten, terwijl veel Afrikaanse en Aziatische landen juist een jonge bevolking hebben met te weinig perspectief. Bovendien zullen deze landen eerder bereid zijn afgewezen asielzoekers terug te nemen, als zij hun burgers in ruil daarvoor meer mogelijkheden voor legale migratie kunnen bieden.
In verkiezingscampagnes ging het de afgelopen jaren dikwijls over asielzoekers, maar zij maken slechts 10 procent uit van de totale migratie naar Europa. Wel gaan asielzoekers minder vaak terug, aldus Koopmans, waardoor zij 25 procent van de migrantenpopulatie uitmaken.
De meeste migranten zijn legale arbeidsmigranten. Door de sterke flexibilisering van de arbeidsmarkt trekt Nederland relatief veel laagbetaalde arbeidsmigranten, die onder meer werken in distributiecentra, de tuinbouw en de vleesverwerkende industrie. De Adviesraad Migratie opende vorig jaar de discussie over de vraag hoeveel behoefte Nederland heeft aan zulke bedrijfstakken met een lage toegevoegde waarde.
Daarnaast verrichten migranten veel illegale arbeid. In 2019 schatte de Amerikaanse denktank Pew Research Center het aantal illegale arbeidsmigranten in Europa op 2,8- tot 3,5 miljoen mensen, vooral in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk en Italië. Volgens een laatste schatting van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) uit 2019 zouden er in Nederland tussen de 23- en 58 duizend ongedocumenteerden werken. Het gaat dan met name om Brazilianen, Colombianen, Filipijnen en Indonesiërs.
Migranten maken een rationele afweging, zegt socioloog Hein de Haas. De investering in de overtocht is rendabel omdat ze ook als illegale werkkracht meer overhouden dan in hun eigen land.
Als Europa minder migratie wil, zou het illegale arbeid veel strenger kunnen aanpakken. Dan blijft er veel werk liggen, bijvoorbeeld in de landbouw, de schoonmaak en de bouw. Een andere mogelijkheid is meer ‘circulaire’ migratie: het toelaten van werknemers die na verloop van tijd weer terugkeren, zoals seizoenarbeiders in de landbouw.
De migratiecrisis moet niet alleen worden opgelost aan de Europese grenzen, maar ook in de hoofden van de Europeanen. Alle experts zijn het erover eens dat migratie beter moet worden gereguleerd. Als een democratie niet zelf kan bepalen welke mensen zij wil toelaten, en hoeveel, zal het draagvlak voor migranten en vluchtelingen steeds verder afnemen.
Maar de meeste deskundigen geloven ook dat een behoorlijk niveau van migratie onvermijdelijk is op een continent dat vergrijst en een grote behoefte heeft aan arbeidskrachten. Deze week nog zei voorzitter Christine Lagarde van de Europese Centrale Bank dat migranten de afgelopen drie jaar onmisbaar zijn gebleken voor de groei van de Europese economie.
Wie geen migranten wil, moet meer kinderen maken, langer doorwerken of genoegen nemen met een lager welvaartsniveau – opties die weinig aantrekkelijk worden gevonden. Daarnaast zullen er altijd oorlogen en conflicten zijn die de opvang van vluchtelingen noodzakelijk maken.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant