SCO-bijeenkomst In Tianjin verwelkomt de Chinese leider Xi Jinping zondag en maandag leiders uit onder meer Rusland, India, Pakistan, Wit-Rusland en Iran op een top van de Shanghai Cooperation Organisation, een overlegorgaan dat wel eens wordt omschreven als de anti-NAVO. Welke belangen spelen hier?
De presidenten Narendra Modi (India), Vladimir Poetin (Rusland) en Xi Jinping (China) tijdens de Brics-top, oktober vorig jaar in de Russische stad Kazan. Foto Getty Images
Xi Jinping, Vladimir Poetin en Narendra Modi samen op één diplomatieke bijeenkomst: de top van de Shanghai Corporation Organisation (SCO), die zondag en maandag plaatsvindt in de Chinese stad Tianjin, zal in westerse hoofdsteden nauwlettend worden gevolgd.
De SCO werd in 2001 door China, Rusland, Kazachstan, Kirgizië, Tadzjikistan en Oezbekistan opgericht als politiek en economisch samenwerkingsverband. De afgelopen jaren werd de SCO uitgebreid met India en Pakistan (2017), Iran (2023) en Wit-Rusland (2024). Behalve de leiders van SCO-lidstaten nemen delegaties deel uit partnerlanden, waaronder Turkije, Egypte, Indonesië, Qatar, Armenië en Azerbeidzjan.
Hoewel de SCO in het Westen wel eens wordt omschreven als de ‘anti-NAVO’, is dat enigszins overdreven: er gelden geen onderlinge veiligheidgaranties en het platform dient vooral als overlegorgaan. En juist dat loopt bovendien nog wel eens spaak tussen de leden.
Want hoewel de SCO bedoeld is voor regionale afspraken, is de organisatie er volgens critici zelden in geslaagd oplossingen te vinden voor gedeelde problemen en verschillen te overbruggen. De lidstaten hebben weliswaar gezamenlijke belangen, maar zijn het lang niet altijd met elkaar eens en delen niet hetzelfde wereldbeeld. Aartsvijanden India en Pakistan vochten eerder dit jaar zelfs een korte oorlog uit, en het secretariaat in Beijing heeft moeite met coördinatie en implementatie van samenwerking.
Deze top biedt wel de kans voor de deelnemende landen om zulke geschillen bij te leggen. De SCO zou dan een slagvaardig politiek en economisch blok kunnen vormen, als tegenwicht tegen de Amerikaanse dominantie.
Want de top vindt plaats tegen die achtergrond. Onder druk van Amerikaanse grillen en de oorlog in Oekraïne neemt het geopolitieke belang van de SCO toe. Zwaargewichten China, India en Rusland zijn alle drie getroffen door harde Amerikaanse sancties: voor China en India gelden of dreigen er hoge Amerikaanse importtarieven en strafmaatregelen vanwege hun steun aan Rusland in de oorlog in Oekraïne. Rusland zelf staat vanwege diezelfde oorlog al jaren onder sancties.
„Zie de SCO als een niet-westers blok. Anti-westers of anti-Amerikaans is wat te sterk”, zegt Ian Hall, die aan de Australische Griffith University onderzoek doet naar Aziatische internationale betrekkingen. Wat deze niet-westerse leiders tijdens de top gezamenlijk willen bereiken is nog onduidelijk. „Bij de SCO is het altijd moeilijk voorspellen wat de uitkomst zal zijn”, zegt Hall.
Wat staat er voor drie van de belangrijkste SCO-landen in Tianjin op het spel?
De politie in het Chinese Tianjin heeft een weg afgezet bij de plek waar zondag en maandag de SCO-landen bijeenkomen.
Het is geen toeval dat gastland China juist nu zo heeft uitgepakt met de organisatie van de top. De bijeenkomst geeft China de kans om op relatief subtiele wijze te laten zien dat het in staat is om belangrijke wereldspelers bij elkaar te brengen, los van wat het Witte Huis daarvan vindt. De SCO is belangrijk voor het bouwen van „een nieuw soort internationale betrekkingen”, zei een Chinese regeringswoordvoerder vorige week.
Bijzonder is daarbij dat, behalve de traditionele leden van de SCO, deze keer ook veel Zuidoost-Aziatische leiders aanschuiven, zoals de Indonesische president Prabowo Subianta en de premiers van Vietnam en Maleisië. De regio heeft veel last van de importheffingen die de Amerikaanse president Donald Trump heeft ingevoerd. Hoewel deze top daar niet zo veel tegen kan doen, is de symboliek van een regio die in China de onderlinge banden aanhaalt, sterk. In die context is ook de agenda van de top door Beijing verbreed: behalve de traditionele focus op veiligheid staan ook economische samenwerking en innovatie op het programma.
Meer dan op het forum zelf zullen de bezoekende leiders hopen op concrete afspraken met president Xi Jinping tijdens bilaterale ontmoetingen in de marge van de top. De verwachtingen zijn het grootst rond de ontmoeting van Xi met de Indiase premier Narendra Modi. Sinds een slepend grensconflict dat in 2020 uit de hand liep, waren de diplomatieke verhoudingen tussen China en India zeer gespannen. De laatste tijd gaat het beter, mede vanwege de gedeelde noodzaak om minder afhankelijk te worden van de Verenigde Staten.
Voor China biedt de top ook de gelegenheid om de eigen theorieën over de nieuwe wereldorde te promoten. Zoals China’s Global Security Initiative, dat, zoals een artikel in het Chinese Volksdagblad deze week uiteenzette, de nadruk legt op een holistische benadering van veiligheid waarin de belangen van de wereld als geheel worden meegewogen, „anders dan in de staat-centrische, op confrontatie gerichte westerse benadering”.
Reddingswerkers in Kyiv droegen donderdag een dodelijk slachtoffer uit het puin van een door Rusland gebombardeerd woongebouw. Over de oorlog in Oekraïne hoeft Rusland op de SCO-bijeenkomst geen lastige vragen te vrezen.
„Een blijk van ongekende solidariteit in een tijdperk van eroderende internationaal-economische betrekkingen”, omschreef het Russische dagblad Kommersant onlangs de SCO-vergadering. Maar liefst vier dagen zal de Russische president Vladimir Poetin China bezoeken, waar hij komende woensdag bij zijn belangrijkste politieke vriend en bondgenoot Xi Jinping – en samen met de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un – op de eretribune zal zitten voor de herdenking van de Japanse overgave tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Krap twee weken nadat de Amerikaanse president Donald Trump de rode loper voor hem uitrolde in Alaska, vormt de SCO-bijeenkomst voor Poetin een uitgelezen kans om zijn vijanden in het Westen te laten zien dat hij niet alleen Trump om zijn vinger kan winden, maar ook beschikt over een aanzienlijke vriendenschare in de niet-westerse wereld. Al te kritische vragen over zijn onwil om de oorlog in Oekraïne te beëindigen hoeft Poetin in Tianjin niet te vrezen, al riep de Oekraïense regering deelnemende SCO-landen op om een „duidelijk standpunt” in te nemen na de dodelijke Russische aanval op Kyiv van afgelopen woensdag.
Naast de kans op gunstige fotomomenten spelen er voor Poetin in China aanzienlijke economische belangen. Terwijl het Westen al jaren probeert Rusland te isoleren met sancties, is de Russische handel met de SCO-landen en partners tussen 2022 en 2024 anderhalf keer gestegen, tot 343 miljard euro, zei de Russische handelsminister Anton Alichanov begin juli.
Tijdens zijn bezoek aan China heeft Poetin de mogelijkheid om persoonlijk met zowel Modi als met Xi te spreken over energie en militaire aangelegenheden. Dit tegen de achtergrond van Trumps dreigementen om de importtarieven verder te verhogen, als straf voor de inkoop van Russische olie. Ook hoopt Poetin de voor Rusland belangrijke, maar voor China weinig interessante ‘Power of Siberia 2’-pijpleiding te slijten.
Bovendien is China een van Ruslands belangrijkste militaire steunpilaren in de oorlog tegen Oekraïne, vooral door de leverantie van (gesanctioneerde) technologie voor de Russische wapenindustrie. Niet voor niets komt Poetin naar China met een „bijzonder cadeau”, schreven Russische en Chinese media vrijdag ronkend: Russische vliegtuigmotoren.
Zaterdag werd in New Delhi gedemonstreerd tegen de importheffingen die Donald Trump aan India heeft opgelegd. Handelsminister Piyush Goyal zei dat India „niet buigt” en andere markten zal vinden.
Als premier Narendra Modi zondag in China aankomt, is dat zijn eerste bezoek aan het buurland in zeven jaar. Zijn aanwezigheid in Tianjin markeert de voorzichtige toenadering tussen China en India, die vorig jaar begon en onder druk van het presidentschap van de onberekenbare Donald Trump is versneld.
Premier Modi kan met zijn bezoek goed laten zien dat New Delhi relaties onderhoudt met verschillende wereldmachten. Tijdens de top kan Modi zowel Poetin als Xi opzoeken om duidelijk te maken dat hij zich niet laat koeioneren door Trump. In de afgelopen jaren ging India juist nauwer samenwerken met de VS, maar het werd niettemin keihard aangepakt: Washington verdubbelde woensdag de importheffingen op Indiase producten naar 50 procent, als straf voor de inkoop van olie uit Rusland.
Rusland is van oudsher een belangrijke partner voor India. Modi kan zich echter niet veroorloven om de Amerikaanse vriendschap volledig te verliezen, dus hij moet niet al te opzichtig of vijandig te werk gaan.
Dergelijk laveren zou een kolfje naar de hand van de Indiase premier moeten zijn. New Delhi’s buitenlandbeleid is principieel gestoeld op een ‘ongebonden’, autonome houding. In de afgelopen jaren pleitte India voor een multipolaire wereldorde, waarin het zichzelf een belangrijke rol toedicht. Toen India in 2017 lid werd van de SCO, wilde het daarmee ook proberen China’s invloed in de regio te beperken.
Modi moet met meer tegengestelde belangen rekening houden. Zoals met Pakistan, dat op hetzelfde moment tot de SCO toetrad. Dit jaar laaide kortstondig het aanhoudende grensconflict tussen de landen op. Hun onderlinge rivaliteit is vaker een rem op internationale verbanden.
De Indiase oplossing voor deze diplomatieke wirwar past binnen de SCO-aanpak: zoeken naar concrete gedeelde belangen. Dat er in de SCO van oudsher veel aandacht is voor terrorismebestrijding komt extra goed uit. Verwacht wordt dat India van het forum gebruik zal maken om Pakistan – dat het ervan beschuldigt anti-Indiase terreurorganisaties te steunen – onder druk te zetten. Zelf kwam India eerder dit jaar tegenover de rest van SCO te staan, toen het een gezamenlijke veroordeling van de Israëlische aanvallen op medelidstaat Iran weigerde te ondertekenen.
Wat kunnen we verwachten van weer vier jaar Trump?
Source: NRC