Costa Rica Allerlei landen worden door de regering-Trump verleid met geld, bedreigd met importheffingen, of anderszins onder druk gezet om uitgezette migranten op te nemen. Het Russische gezin Smirnov belandde in Costa Rica. „We kunnen hier niet blijven.”
Luchtfoto van het tijdelijke opvangcentrum voor migranten in Puntarenas, in het zuiden van Costa Rica nabij de grens met Panama.
De tropische warmte omarmde German Smirnov uit Rusland, toen hij in februari uit een Hercules C-130 van de Amerikaanse luchtmacht stapte. Een paar uur daarvoor was hij, zijn armen en benen geboeid, door Amerikaanse douaniers op een basis in de staat Arizona naar het militaire vliegtuig geleid. Om uit te stappen in Costa Rica, een land waar hij naar eigen zeggen nog nooit van had gehoord.
„We waren met zo’n tweehonderd mensen, uit Afrika, Azië, maar ook zeker twintig Russen. Ze zeiden dat we naar een hotel zouden worden gebracht.” Smirnov zucht diep. „We zaten vervolgens tien uur in de bus en moesten bij een loods in de jungle aan de grens met Panama naar buiten.” De telefoons en paspoorten van de uitgezette migranten werden bij aankomst afgepakt.
Het kostte Smirnov en zijn gezin weken om te wennen aan het voor hen onbekende land, vertelt hij vanuit het Costa Ricaanse Monteverde tijdens een videogesprek. Er was geen internet, geen onderwijs voor Ronny, het zoontje van Smirnov. „Het was het moeilijkst voor mijn vrouw Alexandra. Zij miste Rusland, haar vrienden, haar werk. Ze dacht er zelfs aan om terug te gaan, met mijn kind. Gelukkig is ze voorlopig nog hier.”
Tientallen landen worden door de Amerikaanse regering-Trump verleid met geld, bedreigd met importheffingen of anderszins onder druk gezet om uitgezette migranten op te nemen. Meestal zijn dat mensen uit deze landen, maar af en toe zijn het ‘derdelanders’, mensen zonder enige band met dat land (of continent). Zo belandden er Aziaten en latino’s in de Afrikaanse republiek Zuid-Soedan.
Landen in Midden-Amerika ontvingen tot dusver de meeste uitgezette migranten uit de VS. Daar lijkt een goede reden voor: uit en via deze regio kwamen de afgelopen jaren de meeste migranten naar de VS. Ook naar China en India gaan vluchten – of ze hebben toegezegd hieraan mee te werken. De VS kijken in toenemende mate ook naar Afrika: behalve Zuid-Soedan hebben ook Oeganda en Swaziland deals met Trump gesloten. Rwanda heeft deze maand de eerste zeven uitgezette migranten toegelaten. In Europa zou Kosovo tot medewerking zijn bewogen.
De 36-jarige Smirnov werkte in Sint-Petersburg als fitnesscoach. Sinds 2018 hielp hij mee met het organiseren van verkiezingen in het land. Vanwege de corruptie die hij van dichtbij zag, besloot hij in aanloop naar de Russische presidentsverkiezingen van 2024 een video op te nemen om de oppositie te helpen met bewijzen dat er gefraudeerd werd. „Ik werd betrapt en besloot Rusland te ontvluchten. Als ik dat niet had gedaan, was ik in de gevangenis beland of naar de oorlog in Oekraïne gestuurd”, zegt Smirnov. In mei 2024 nam hij het vliegtuig naar Mexico en ging hij met zijn gezin naar de grensstad Tijuana.
Vanuit een migrantenopvang probeerde hij een afspraak te maken via de Amerikaanse migratie-app CBP One, om legaal de VS binnen te kunnen komen. „Na 34 weken in de opvang lukte het me een afspraak te krijgen. Op 25 januari zouden we aan de beurt zijn.”
De Russische migrant German Smirnov in maart bij een opvangcentrum voor migranten in het Costa Ricaanse Puntarenas.
Maar vijf dagen daarvoor werd Trump beëdigd voor zijn tweede termijn als president van de Verenigde Staten. Enkele minuten nadat Trump was ingezworen, werden alle afspraken van migranten in de CBP One-app geannuleerd.
„Het was een enorme schok. Asielrechtadvocaten raadden ons aan om politiek asiel aan te vragen aan de grens, als laatste optie”, zegt Smirnov. Hij reed met zijn familie naar het checkpoint Otay Mesa aan de grens met Californië, vlak bij Tijuana. Daar vroeg hij politiek asiel aan. „Maar de douane zei dat we illegaal waren overgestoken. We werden vastgezet in een detentiecentrum aan de grens. Mijn vrouw en mijn zoon van zeven werden apart gezet. We kregen een mat en een aluminiumdeken en hebben daar dertig dagen gezeten.”
Hoewel de vorige Amerikaanse president Joe Biden al vergaande maatregelen nam om illegale migratie naar de VS tegen te gaan, is onder Donald Trump het beleid nog strenger. Migranten in de VS, soms met tijdelijke verblijfspapieren, kunnen worden uitgezet zonder kans hun zaak aan te vechten. Soms worden ze binnen 24 uur uitgezet naar hun land van herkomst, of naar andere landen. Afschrikking lijkt de kern van het Amerikaanse migratiebeleid te zijn geworden en daarin is een grote rol weggelegd voor Midden-Amerikaanse landen.
De eerste reis van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio ging naar de landen waar afgelopen jaren honderdduizenden migranten doorheen trokken op weg naar de VS. Panama, El Salvador, Costa Rica en Guatemala werken inmiddels allemaal mee aan het inlossen van Trumps belofte van „massale uitzetting” van migranten.
De opvallendste rol is daarbij weggelegd voor El Salvador, waar Trumps bondgenoot Nayib Bukele regeert. Bukele stelde de beruchte mega-gevangenis CECOT ter beschikking en ontving in maart 238 uitgezette Venezolanen. Volgens de regering-Trump waren dat gevaarlijke bendeleden, maar Amerikaanse media konden voor driekwart van hen geen bewijs vinden dat ze een strafblad hadden of verdachte waren in een criminele zaak.
Costa Rica en Panama leveren ook een bijdrage. Panama ontving driehonderd migranten en zette deze vast in een opvangkamp in de jungle in het zuiden van het land, in de Darién-kloof. Paradoxaal genoeg was dit kamp ooit gebouwd om migranten op weg naar de VS tijdelijk opvang te bieden.
Costa Rica ontving tweehonderd migranten. Honduras sloot deze maand een overeenkomst met de Amerikaanse regering om migranten uit zogeheten „derde landen” op te vangen. Guatemala vangt geen migranten op, maar dient als doorvoerhaven vanwaar uitgezette migranten vanuit de VS richting hun thuisland worden gevlogen.
Waar El Salvador alleen Venezolanen opnam, is de groep in Panama en Costa Rica veel diverser. Zo nam Panama uitgezette migranten uit Oezbekistan, Vietnam, Nepal, Sri Lanka en Iran op, en kreeg Costa Rica migranten uit onder meer Congo, Angola, Jordanië en Rusland.
Smirnov: „Op de dag dat we naar Costa Rica gingen, werden we in een vliegtuig gezet naar Arizona, toen in een bus, en toen in het vliegtuig naar Costa Rica. Het was pas in dat vliegtuig dat iemand zei dat we daarheen gingen. Terwijl ik niets had getekend.”
Vijf maanden verbleef Smirnov met zijn gezin in de opvang in het verre zuiden van Costa Rica. „Het eten was niet slecht, mensenrechtenorganisaties probeerden ons goed te helpen. In de VS werden we erger behandeld”, zegt hij. „Maar de hygiëne was verschrikkelijk. We hadden geen privacy. En er waren overal insecten.”
Het gebouw waar de migranten werden vastgehouden deed al enkele jaren dienst als opvang voor migranten die op weg waren naar de Verenigde Staten. Daarvoor was het een fabriek. Met onvoldoende ventilatie, hoge temperaturen en amper bedden was het er weinig comfortabel, vertelden de migranten aan mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch. Maandenlang zaten ze achter hoge, roestige hekken af te wachten wat er met ze zou gebeuren.
Verblijfplaats van het gezin van German Smirnov in het opvangcentrum voor migranten in Costa Rica, op een door hemzelf gemaakte foto.
Bij Angie Cruickshank, de nationale ombudsman van Costa Rica, gingen alarmbellen af door de manier waarop de migranten werden behandeld. Een dag na de aankomst van de tweehonderd migranten in Costa Rica publiceerde haar kantoor een rapport waarin onder meer de gebrekkige informatievoorziening, opvangfaciliteiten en medische en psychologische zorg aan de kaak werden gesteld. Vorige maand publiceerde haar kantoor een evaluatie van de vijf maanden dat de migranten werden vastgehouden in het opvangkamp, getiteld: ‘Costa Rica was nooit voorbereid om gedeporteerden op te vangen’.
„We hebben er bij de regering en in het parlement op aangedrongen dat zo’n onderneming nooit meer mag plaatsvinden in Costa Rica”, zegt Cruickshank telefonisch tegen NRC. „Achteraf kunnen we stellen dat hier fundamentele mensenrechten zijn geschonden.”
Volgens de ombudsman is haar kantoor voorafgaand aan de komst van de migranten niet op de hoogte gesteld van wat er stond te gebeuren. „Er bestaat geen officieel document, geen verdrag of overeenkomst tussen onze regering en die van de VS waarin informatie wordt gedeeld over deze uitzettingen”, zegt ze.
Haar kantoor probeert de uitgezette migranten te blijven volgen. Na vijf maanden kregen de tweehonderd migranten hun paspoorten terug en mochten ze het junglekamp verlaten, na een uitspraak van de rechter in Costa Rica. Volgens cijfers van de regering heeft het grootste deel van de groep inmiddels het land verlaten, het merendeel naar hun thuisland.
Sommige migranten, onder wie German Smirnov en zijn familie, verblijven nog in Costa Rica. Een Quaker-gemeenschap in Monteverde, in het noorden van het land, biedt een twintigtal migranten tijdelijk opvang. „Ze doen er alles aan om ons leven hier gemakkelijker te maken. Ze betalen hier voor eten, ze helpen ons. Maar we zijn statusloos. We zijn geen toeristen, we zijn geen migranten, we zijn geen vluchtelingen of asielzoekers”, zegt Smirnov.
De gemeenschap heeft de Rus gezegd dat de opvang tijdelijk is, tot de regering met een oplossing komt. „We hebben twee opties: naar een ander land of vluchtelingenstatus aanvragen in Costa Rica”, zegt Smirnov. „We hebben geen geld. We leven van wat de Quakers ons geven. Maar hier kunnen we niet blijven. We spreken de taal niet, kennen het land niet. Er is hier geen werk. Straks komen we op straat terecht.” De VS heeft Smirnov uit zijn hoofd gezet. „Ik heb mijn hoop op Canada gevestigd. Maar ik zie het somber in.”
Ondertussen blijven Midden-Amerikaanse landen de VS helpen om migratie te beteugelen. Enkele weken geleden schreef Reuters dat de Amerikaanse regering Costa Rica met miljoenen dollars wil helpen om migranten die het land doorkruisen op weg naar de VS uit te zetten. Of het land op korte termijn een nieuwe groep door de VS uitgezette migranten zal ontvangen, is onzeker.
Mauricio Herrera, oud-minister van Communicatie, ziet dat de huidige regering van Costa Rica het hoofd blijft buigen voor de VS. Herrera diende, nadat de uitgezette migranten waren opgesloten in de jungle van Costa Rica, een verzoek tot ‘habeus corpus’ in bij het Constitutioneel Hof van het Midden-Amerikaanse land, om te toetsen of de gevangenneming van deze groep wetmatig was. „De hele situatie was gevaarlijk. Het gebrek aan informatie, het feit dat onschuldige personen werden opgesloten in een kamp”, zegt Herrera door de telefoon.
Voor Herrera, die zich als minister, mensenrechtenactivist en als journalist veel met migratievraagstukken bezighield, staat er veel op het spel. „De huidige regering denkt niet aan mensenrechten. Maar Costa Rica heeft een reputatie. We zijn niet alleen een land dat onze natuur goed beschermt. We moeten ook onze mensenrechten goed beschermen.”
Wat kunnen we verwachten van weer vier jaar Trump?
Source: NRC