Nu het demissionaire kabinet-Schoof afgeschminkt voortstrompelt, hopen partijen van links tot rechts op een snelle formatie na de verkiezingen. Toch oogt het politieke speelveld aan de vooravond van de verkiezingscampagne even ongewis als in 2023.
is politiek verslaggever en onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
De BBB-achterban die zaterdag inlogt voor de online-ledenvergadering in Zeewolde zal niet verrast worden door de hoofdboodschap van Caroline van der Plas. In het Kamerdebat over de recentste crisis in Den Haag liet de BBB-leider woensdag weer merken wat de slogan is voor de komende campagne: ‘BBB heeft geleverd en BBB loopt niet weg.’
Verrassender leek tijdens het debat de opsomming van Van der Plas’ prioriteiten: minder asielzoekers, meer woningen, goedkopere boodschappen, veiliger straten. Het oerthema van de partij – de stikstofcrisis – bleef onbenoemd. Sindsdien is dan ook duidelijk geworden dat de eerste stikstofplannen van BBB-minister Femke Wiersma volgens wetenschappelijke adviseurs veel kosten en weinig opleveren.
In de zoektocht naar een nieuw strijdtoneel gaat de BBB inmiddels vooral de concurrentie aan met de PVV om de anti-asielstem. Vicepremier Mona Keijzer heeft als een leeuw gevochten om die portefeuille deels in handen te krijgen na het vertrek van PVV-minister Marjolein Faber. De boodschap aan de rechtse kiezers: de BBB werkt noest door, terwijl de PVV aan de zijlijn staat. Helemaal kansloos lijkt de strategie niet. Inmiddels is er in enkele peilingen sprake van een opleving.
Dat de BBB taaier blijkt dan mogelijk verwacht, is vooral illustratief voor het onverminderd versplinterde politieke landschap. Op de rechter- en linkerflank houden kleinere partijen stand.
In de Tweede Kamer sprak de ene na de andere partijleider de wens uit om na de verkiezingen snel een nieuw kabinet te formeren – liefst voor de kerst – maar ondertussen kijken ze hoofdschuddend naar de huidige peilingen. Zoals de kaarten er nu bij liggen, zijn er wel vijf partijen nodig voor een coalitie. Geen gunstig vooruitzicht voor een snelle formatie.
Het Kamerdebat van woensdag bood evenmin veel aanknopingspunten voor een snelle politieke catharsis. Vast staat alleen dat Dick Schoof gaat vertrekken uit Den Haag. Daardoor zal er wederom geen zittende premier deelnemen aan de komende campagne, terwijl dat wel vaak een belangrijk ordenend principe was bij verkiezingen de afgelopen dertig jaar. De regeringsleider ging de strijd aan met één of twee uitdagers, en zwevende en strategische kiezers bepaalden daarop hun stem. Alleen in 2002 – het jaar van Pim Fortuyn – en 2023 – het jaar van Geert Wilders – ontbrak een premier als electoraal ijkpunt; het leidde beide keren tot uiterst grillige campagnes. Het is de vraag of dat in 2025 anders zal worden.
Ook inhoudelijk is nog moeilijk te bepalen waar de komende campagne om zal draaien. Het debat van woensdag schoot alle kanten op, van Gaza tot de economie en van asiel tot de benzineaccijnzen.
Geert Wilders zal er in elk geval alles aan doen om het thema van 2023 ook het thema van 2025 te laten zijn. ‘Het eerste en belangrijkste punt is asiel, asiel, asiel’, kondigde hij woensdag aan in de Kamer.
Veel andere partijen zitten juist niet te wachten op een reprise van 2023, maar hun positie is verzwakt doordat de PVV nog altijd domineert in de peilingen. Wilders is daarmee verzekerd van publicitaire aandacht en kan zo ook deels de agenda bepalen.
Voor de zomer was de stille verwachting bij andere partijen nog dat Wilders electoraal zou worden afgestraft voor het torpederen van het kabinet, maar de oude wetmatigheid ‘wie breekt, betaalt’ gaat niet meer op. De harde kern van de PVV-aanhang lijkt eerder verder verhard, ook nu de VVD verdere samenwerking heeft uitgesloten.
Dat heeft ook consequenties voor de strategie van andere partijen. GroenLinks-PvdA en VVD leken met hun verkiezingsprogramma’s al voor te sorteren op een klassieke verkiezingsstrijd tussen links en rechts over de sociaaleconomische toekomst van het land. Beide partijen kunnen op die manier kiezers op hun flanken aan zich binden, zoals dat in het verleden ook gebeurde.
Alleen is niet Wilders afgegleden in de peilingen, maar VVD-leider Dilan Yesilgöz na een reeks fouten in de zomermaanden. Ze is daardoor vooralsnog een minder geloofwaardige tegenstander geworden van Timmermans, hoewel woensdag opviel dat de GroenLinks-PvdA-leider toch het liefst met haar het debat aangaat.
Het CDA stuurt intussen aan op een campagne die bovenal draait om leiderschap en fatsoen, ook omdat Henri Bontenbal inmiddels meer vertrouwen inboezemt bij kiezers dan Wilders, Yesilgöz en Timmermans. Tijdens het Kamerdebat woensdag plaatste de CDA’er zich al boven de partijen door een oproep te doen voor ‘een inhoudelijke campagne’ zonder persoonlijke aanvallen.
Welk thema en welke hoofdrolspelers in die campagne uiteindelijk gaan domineren, durft bijna niemand met zekerheid te zeggen. Het is bij iedere partij vooralsnog een kwestie van hopen, en dat geldt al helemaal voor de gewenste snelle formatie na de verkiezingen.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant