Europese diplomatie Na een ‘zomer van vernedering’ daalt bij Europese leiders het besef in: we hebben het lot niet in eigen hand.
Donald Trump en NAVO-baas Mark Rutte op paleis Huis Ten Bosch aan de vooravond van de NAVO-top in Den Haag, afgelopen juni.
‘De Don’ laat je nooit met rust. Altijd zal hij aandringen op meer concessies. Loyaliteit wordt geëist, maar zelden beloond. Het is de handelswijze van iedere maffiabaas, vaste prik in elke gangsterfilm, maar inmiddels zijn dezelfde lessen toepasbaar op de Amerikaanse president die sinds dit jaar opnieuw in het Witte Huis zetelt.
Onder Donald Trump is alles onderhandelbaar en niets meer zeker. In die wetenschap keren Europese politici en ambtenaren gebutst en katerig terug van hun zomervakanties. Als ze die al hadden, want velen hadden de handen vol aan de dreigende handelsoorlog en de bloedige strijd in Oekraïne. Cynisch wordt er in Brusselse kringen al gesproken al van ‘de zomer van vernedering’ voor Europa.
Feit is: de Europese leiders hebben hun lot niet in eigen hand. Militair blijft het continent aan Trumps grillen overgeleverd, ook na de belofte op de NAVO-top in Den Haag om fors in de eigen defensie te investeren en een spoedbezoek aan Washington. Trump keerde Europa weliswaar niet de rug toe, maar onduidelijk blijft hoeveel Amerikaanse toewijding dat charmeoffensief daadwerkelijk oplevert.
Ook in de handelsstrijd werd het rampscenario voorkomen, maar als prijs voor de-escalatie moest de Europese Unie heffingen tot 15 procent slikken. Intussen blijken Trumps ambtenaren de uitzonderingen waarvoor hogere heffingen blijven gelden, met name staal en goederen waarin staal is verwerkt, uit te breiden door extra producten in deze categorieën te schuiven.
„De ene dag heb je een deal. De volgende dag word je weer als een halve vijand weggezet”, vertelt een EU-functionaris op voorwaarde van anonimiteit. „Dat is wel confronterend voor Europa.”
Deze week dreigde Trump met harde straffen voor Europese landen die werken aan strengere regels voor digitale platformen. De VS zien die als inbreuk op de vrijheid van meningsuiting. De verwachte boetes en de uitvoering van deze regels zullen de dominante Amerikaanse techbedrijven bovendien geld gaan kosten.
Door al deze aanvaringen heen tekent zich een patroon af. Trump mag grillig ogen, een man wiens standpunt over techregels of Oekraïne ingegeven lijkt te zijn door zijn laatste gesprekspartner, maar zijn regering is scherp en effectief. Het Witte Huis beschikt over geopolitieke overmacht en over een team van door de wol geverfde medewerkers.
Zo staat Trumps aanval op de techregelgeving niet op zichzelf. Begin deze maand droeg buitenlandminister Marco Rubio zijn ambassadeurs in Europa al op om het verzet tegen de digitaledienstenrichtlijn (DSA) van de EU op te voeren, zo onthulde Reuters onlangs.
Tegelijk kwam een delegatie Congresleden op werkbezoek naar Europa met dezelfde boodschap. „Je ziet dat al die lagen van het Amerikaanse apparaat veel beter op elkaar zijn afgestemd dan de diplomaten van de EU en de lidstaten”, zegt een betrokkene.
De Europese onderhandelaars slaagden erin de strijd over techregels buiten het handelsakkoord te houden, maar beloofden wel dat de EU voor miljarden aan Amerikaanse chips zal kopen. Zo kan het Witte Huis alsnog alles op alles zetten om de regels af te zwakken, is de verwachting. Doordat de Amerikaanse overheid de export van chips kan blokkeren, heeft Trump een laatste troefkaart in handen. Op Truth Social liet de president al weten dat hij niet aarzelt dat middel in te zetten.
Ook in Trumps verzet tegen windenergie tekent zich zo’n tweefrontenaanval af. Trump stimuleert niet alleen het gebruik van fossiele brandstof in de VS zelf, maar zet zijn macht ook in om in het buitenland fossiel te steunen. Als onderdeel van het handelsakkoord moet Europa meer Amerikaanse fossiele brandstof afnemen, net als Japan en Zuid-Korea. In internationale fora dreigen de VS intussen met repercussies voor landen die het gebruik van fossiele brandstof willen ontmoedigen, bij voorbeeld in de scheepvaart.
Doordat Trump alles met elkaar verknoopt, is de vrijheid van Europa in handelsbesprekingen ook beknot door zijn achilleshiel: defensie. Trump weet dat het continent zijn defensie heeft verwaarloosd en dat het is aangewezen op inlichtingen, luchtafweer, grote vliegtuigen en de kernmacht van de VS.
Donald Trump ontving op 18 december Volodymyr Zelensky op het Witte Huis. Veel Europese leiders en NAVO-baas Mark Rutte waren meegekomen om de Oekraïense president te steunen. Foto Aaron Schwartz/EPA
Datzelfde probleem speelt Europa parten in het gecompliceerde diplomatieke spel over de toekomst van Oekraïne.
Als de Oekraïense president Zelensky al bereid is tot concessies aan agressor Rusland, dan zal hij dat alleen doen in de wetenschap dat het Westen klaar staat om van Oekraïne een onneembare vesting te maken, zodat Rusland na een bestand of vredesakkoord geen nieuwe aanval zal wagen. Een Europese coalitie van bereidwilligen praat al maanden over veiligheidsgaranties voor Kyiv, maar ook die zijn pas geloofwaardig als de VS zo’n Europese operatie steunen.
Hier zien de Europeanen enige hoopvolle signalen. In eerste instantie liet Trump zich niet verleiden tot toezeggingen, maar afgelopen weken zinspeelde hij op Amerikaanse steun vanuit de lucht. Concreet zouden de VS volgens de Financial Times bereid zijn om met inlichtingen, verkenningsvluchten en luchtverdediging bij te dragen. De EU-ministers van Defensie bespreken dit weekend in Kopenhagen hoe zo’n garantiemissie eruit moet zien.
Europa heeft inmiddels wel ingezien dat een tijdperk is aangebroken waarin afhankelijkheid van anderen een gevaarlijke zwakte is. In een geglobaliseerde wereld met vrijhandel is arbeidsdeling een recept voor welvaart, maar als handelsoorlogen en tariefmuren de uitwisseling van goederen en diensten belemmeren is het opeens niet meer zo verstandig om een hele economische sector uit te besteden aan een handvol Amerikaanse techbedrijven. In een harmonieuze defensiegemeenschap is arbeidsdeling een zinnige manier om met schaarse publieke middelen om te gaan. Als de machtigste bondgenoot zich tegen je keert is, zit je klem.
Europa kan daarom niet veel anders dan voor zichzelf opkomen, met de handrem aangetrokken in de hoop tijd te winnen om economisch en militair sterker te worden. Dat betekent: compromissen incasseren, slijmen bij Trump en steeds weer klaarstaan voor nieuwe aanvallen.
Tot nu toe koos Europa een kalme en constructieve houding tegenover het Witte Huis. Maar niet iedereen is het daarmee eens. De tweede vrouw van de Europese Commissie, vicepresident Teresa Ribera, riep Europa deze week op de rug recht te houden in de strijd om de techbedrijven. Desnoods moet de EU de handelsdeal afblazen, zei ze tegen de FT. „We kunnen aardig en beleefd zijn, proberen om problemen op te lossen, maar we kunnen niet alles accepteren. We kunnen ons niet onderwerpen aan een ander land.”
De Atlantische relatie was zelden enkel rozengeur en maneschijn. Ook in Trumps eerste termijn was er onenigheid over de Europese defensieuitgaven en ongemak in Europa over Trumps mildheid voor Poetin. Het onderonsje tussen de twee presidenten in Helsinki in 2018 herinneren de NAVO-partners zich nog goed.
Maar er is een groot verschil: door de oorlog in Oekraïne staat opeens veel meer op het spel. Nu kan in een ontmoeting of telefoontje tussen de twee machtige mannen zomaar de kaart van Europa bijgeschaafd worden door de grens van Oekraïne te verleggen.
Daar komt bij: team-Trump is opnieuw bereid zich te mengen in de binnenlandse politiek van Europa. Vicepresident JD Vance shockeerde het Europese establishment in februari door met gestrekt been het asielbeleid en inperkingen van de vrijheid van meningsuiting te bekritiseren. Op zomervakantie in Engeland bezocht Vance niet alleen de Britse regering, maar ook de radicaal-rechtse voorman Nigel Farage.
De Amerikaanse vicepresident JD Vance en zijn vrouw brachten in maart een bezoek aan Groenland, dat in Denemarken en in de Groenlandse hoofdstad Nuuk als provocatie werd opgevat. Foto Jim Watson/Getty
Vance is niet de enige die zulke bemoeienis niet schuwt. Deze week poneerde de Amerikaanse ambassadeur in Frankrijk – de vader van Trumps schoonzoon Jared Kushner – dat Parijs niet genoeg doet tegen antisemitisme. Toen hij door de Franse regering werd ontboden, stuurde hij zijn plaatsvervanger.
En Denemarken vroeg de VS deze week om uitleg omdat drie Amerikanen, die banden onderhielden met Trump, pogingen zouden hebben ondernomen de Groenlandse bevolking te beïnvloeden, in lijn met Trumps wens om het Arctische eiland in te lijven.
Europese toppolitici stralen graag uit dat ze de situatie onder controle hebben. Commissievoorzitter Ursula von der Leyen nam het in een opiniestuk in NRC en andere Europese kranten op voor haar handelsdeal en reist dit weekend langs de Europese buitengrens om zelf te zien hoe de verdediging van Europa vordert.
Maar de woorden die het debat in Brussel deze week beheersten waren die van Mario Draghi. De voormalige centrale bankier en oud-premier van Italië, die zijn woorden altijd weegt maar nooit censureert, gaf een speech in badplaats Rimini. De EU, zei Draghi, dacht altijd dat het met zijn economische gewicht vanzelf op macht en invloed kon rekenen. „Dit jaar zal in onze geheugens gegrift staan als het jaar dat die illusie aan diggelen werd geslagen.”
Wat kunnen we verwachten van weer vier jaar Trump?
Source: NRC