Roman Plotseling strijken 20.000 olifanten neer in Berlijn. Wat nu? Gaea Schoeters bedrijft heerlijke satire, die de lezer steeds te slim af is.
Olifant in de Berlijnse dierentuin. In januari was de dierentuin een tijdje gesloten vanwege een mond-en-klauwzeer-epidemie.
Op een ochtend staat er een kudde wilde Afrikaanse olifanten in de straten van Berlijn. Twintigduizend stuks. Vraagt niet hoe: „Magic, my dear friend”, monkelt de president van Botswana, de verantwoordelijke voor dit geschenk, die toevoegt dat de olifanten niet retour afzender gezonden mogen worden, of anders… De Duitsers dealen er maar mee. En waag het niet ze af te schieten.
Dat is de beginsituatie in de satirische roman Het geschenk van Gaea Schoeters. En, vroeg de gisse vriendin aan wie ik dit beschreef, dat is dan zeker één grote metafoor voor de Europese migratiepolitiek?
Eh, ja, antwoordde ik, want zo zit het wel een beetje – al is Het geschenk als parabel scherper dan je op het eerste oog denkt, en veelomvattender. En ook nee, want Gaea Schoeters doet ook iets slimmers.
Vooral doordrong die snelle voorspelling me ervan dat de politieke satire een riskant genre is. Om literaire redenen, bedoel ik: vanwege de voorspelbaarheid. Gauw, al te gauw misschien, kun je als lezer denken dat je ’m wel doorhebt, en vaak klopt het dan ook nog heel aardig: wat zich als scherpe satire aandient, vervalt in een toch wat uitgekauwde flauwiteit met een schematisch moraaltje, die maar weer eens aantoont hoe erg het allemaal gesteld is met de politiek. Machthebbers zijn hypocriete opportunisten, ijdel en bezig met beeldvorming, wars van echte oplossingen. Voor die moraal hebben we eerlijk gezegd geen cynische satire meer nodig.
Toch? Nou, Gaea Schoeters (1976) weet wel degelijk te verrassen. Zij houdt het niet bij één scherp sneertje: zoals haar olifantencrisis een clusterfuck blijkt, zo krijgt de lezer een satirische clusterbom over zich heen. De Vlaamse blijft daarvoor dicht bij de werkelijkheid, of misschien moet je zeggen: de denkbare werkelijkheid. Aanleiding is een aangenomen ‘Ivoorwet’ in het Duitse parlement, die de import van jachttrofeeën aan banden legt, waardoor Botswana kampt met een exploderende olifantenpopulatie, die onder druk van westerse afspraken ook niet beperkt mag worden. Regel het dan zelf maar, denkt Botswana. Schoeters – die internationaal furore maakte met haar Afrikaanse-wildjachtroman Trofee (2020) – presenteert hier zo’n fraai doordacht staaltje globaliseringsproblematiek dat je bijna vergeet dat dit (nog) fictie is.
Zo slim, zo treffend. Zie ook de reacties op wat algauw „het olifantenprobleem” gaat heten in de politiek en maatschappij – die maar al te herkenbaar aandoen. „Begrenzen, samendrijven, verdoven, afvoeren”, schudt een defensiehotemetoot uit zijn mouw, met hoogmoedige aanpakkersmentaliteit. „Een olifant omleggen, voor de ogen van de pers en het publiek?” hoofdschudt de bondskanselier. Perceptieverandering wordt zijn sleutelwoord. Ze moeten de olifanten omarmen en tonen dat Duitsland „een sterk land” is: „Wir schaffen das.” Dat lukt: de media brengen grif verslag uit van „de schijnbaar onmogelijke romance tussen een verliefde vrouwtjesolifant en een olifant in de Zoo”, die ruim baan krijgt, tot aan een eerste date waarbij de twee „liefdevol elkaars slurfpunt in de mond namen”. Voilà: „De natie smolt.”
Maar zie vooral alle onverwachte gevolgen – van een voedings- en poepprobleem tot aan de naïef-optimistische constateringen dat „het samenleven met de kolossen ook tot mooie interacties” leidt, zoals er met ironische zijigheid staat. Het werkt op je lachspieren, maar wat Schoeters verzon voelt toch niet uitzinnig of onvoorstelbaar: die ‘deelname’ van een olifant aan een Berlijns yogaklasje, dat muzikale evenement in het natuurhistorische museum bij de olifantenskeletten, oftewel „een ceremonie waarin mens en dier samen kunnen rouwen om het leed dat de Loxodonta africana tijdens de koloniale periode is aangedaan”.
Het geschenk is echt heel grappig, en blijft dat steeds, want Schoeters verslapt geen moment – in het korte bestek van deze bijna-novelle ligt het tempo constant hoog. Ze doet je op vrijwel iedere bladzijde wel een keer grinnikend opveren, om een slimmigheid, een treffende vondst. Om het standje dat de bondskanselier krijgt van zijn voorganger: „Olifanten zijn geen vluchtelingen. Dit is geen perceptieprobleem, maar een echt probleem. Dat los je niet op met wat handige propaganda.”
Dat zal de kanselier maanden later ontdekken (hier slechts dertien pagina’s verderop), op het hoogtepunt van het olifantendrama. Een twaalf pagina’s tellend hoofdstuk (echt een huzarenstukje) draait om Kika, de eerste op Duitse bodem geboren wilde olifant. We zien haar geboorte – „Een slurf beroert het oor van het kleintje; de vliesachtige vellen komen los van het hoofdje en wapperen onhandig”, staat er, oprecht vertederend. En dan: de „golf van nationale ontroering”, met een tsunami aan merchandise („van Kika-koekjes voor kleuters tot Kika-kaftpapier”). En dan zien we, oei, hoe Kika’s kudde met dank aan een olifantenspreidingswet (!) onderdak krijgt in Hamm, een West-Duitse stad die al jarenlang een olifantenmascotte draagt (dit is geen fictie!) en dit dus ook wel denkt te schaffen. We zien, andermaal, de onfortuinlijke praktijk: toch geen vreedzame coëxistentie, een panikerende kudde, een kettingbotsing op de snelweg, met doden tot gevolg, waaronder Kika’s moeder. De burgemeester van Hamm ziet „grauw van ellende: blijkbaar hebben de inwoners de kudde eerder die dag de stad uit gejaagd en nu voelt hij zich verantwoordelijk voor het drama op de snelweg”.
Met die burgemeester krijg je medelijden, net als met arme Kika – al zijn zij in feite bijzaak in Het geschenk, dat je immers niet leest om de personages, maar om het idee en de uitwerking, de metafoor. Desondanks behandelt Schoeters haar verhaal niet lichtzinnig: de politici lijken misschien wat onpersoonlijk neergezet, maar worden toch niet karikaturaal; een populist die schuimbekt over „de Afrikanisering van Europa” heeft in olifantencontext tenslotte wel een beetje een punt. Bondskanselier Hans Christian Winkler, bij aanvang vooral een grondig en ordelijk type die maar blijft „ineenkrimpen”, ontwikkelt zich zowaar tot een interessant personage.
Een vondst is ook Hannelore Hartmann, speciaal „regeringscommissaris voor Olifantenzaken” (een vrouw natuurlijk, zodat geen man uit de kabinetsploeg daaraan zijn vingers hoeft te branden). Zij komt met een revolutionaire, en ogenschijnlijk briljante olifantenaanpak – die een „systeemverandering” zou vergen, maar ook nog eens het klimaat zou baten.
Hé, klimaat! Zo komt er in het eindspel nog een dimensie bij. Na verwijzingen naar actuele problemen met de veehouderij, invasieve exoten en opkomend populisme, maakt het klimaat de polycrisis van Het geschenk compleet. Schoeters laat Hartmann een gloedvol betoog houden, en haar ingrijpende aanpak lijkt ook echt de góéde, de moreel juiste. Is dat dan ineens de moraal van dit verhaal, de eigenlijke metafoor onder dit alles? Kiest Schoeters daarmee dan alsnog positie? Voor het klimaat, en daarmee toch ook voor iets voorspelbaars? Want tja: „De klimaatcrisis zal alle andere problemen waarmee we worstelen inhalen en irrelevant maken”, aldus Hartmann, maar „dat vergt moed”. Hoe waarachtig ook: die grijsgedraaide klimaatplaat voelt wat teleurstellend.
Maar Schoeters compliceert de zaak toch weer, als ook Hartmann geen heilige blijkt, of in elk geval haar ideeën in de praktijk niet zaligmakend. Zo blijven verteller en lezer van Het geschenk tot het einde toe verwikkeld in een kat-en-muisspel van verwachtingen. Op alle niveaus: van de slimme vondsten die van doordenken getuigen, van de karaktertekening, van de plot vol red herrings die net niet de voorspelbare kant op wijzen, en van de moraal. Steeds als je het denkt door te hebben, is Schoeters je weer te slim af – waardoor ze je aan het denken hóúdt. En dat is precies wat je wenst van een politieke roman.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC