De thuiswedstrijd in Bolivia | Lucha libre De typisch Boliviaanse vechtsport voor vrouwen bestaat nog niet zo lang. Toch heeft lucha libre een grote bijdrage geleverd aan de emancipatie en het zelfvertrouwen van inheemse vrouwen. Het is een mix van strijd en theater. „Het ziet er gewelddadig uit, maar echt gewond raakt niemand.”
Cholita’s vechten in de ring.
Veronica Lorena Quisbert Villa (36), een inheemse vrouw met traditionele wijde rokken en lange vlechten, was vroeger verlegen en liet snel over zich heen lopen. „Het liefst sloot ik me thuis op, en kwam ik zo min mogelijk onder de mensen, ik voelde me onzeker”, vertelt ze terwijl ze een goudkeurige geborduurde omslagdoek om haar schouders hangt, een bolhoed schuin op haar hoofd zet, en haar tas pakt om te vertrekken.
Het waren vrienden die haar jaren geleden in 2006, meenamen naar een worstel wedstrijd, de zogeheten lucha libre. Daar zag ze voor het eerst hoe inheemse vrouwen – net als zij traditioneel gekleed – tegen elkaar vochten. Ze beklommen de ring, sprongen op elkaar met hun wijde rokken rokken waarna het gevecht op de grond verder ging. Dat inheemse vrouwen met een Aymara- of Quechua-achtergrond de zogeheten cholita’s of ‘mujeres de pollera’ – vrouwen in rokken met meerdere lagen – aan het worstelen waren, maakte grote indruk op Veronica. Ze besloot: dit wil ik ook.
„Ik groeide op met het idee dat een cholita zoals ik vooral thuis voor de kinderen zorgde. Cholita’s waren schoonmaakster of straatverkoopster. In de koloniale tijd waren ze nanny’s en bediendes.” Er was ook altijd veel discriminatie. Een mujer de pollera stond laag op de sociale ladder, vertelt ze. In de tijd van haar moeder mochten cholita’s de bus of de bank niet in. Haar oma had nog geen stemrecht. „Als tiener keek ik op tv wel naar Amerikaanse worstelen maar dat het in mijn eigen land door vrouwen die op mij leken werd gedaan was een openbaring. Het moment dat ik me aanmeldde voor lucha libra trainingen een enorme overwinning.”
Veronica Lorena Quisbert Villa alias Elizabeth de Hartendief, met traditionele omslagdoek en bolhoed. Deze hoeden zouden via een Engelse fabrikant in Bolivia terecht zijn gekomen waarna inheemse vrouwen ze toevoegden aan hun traditionele kleding.
Veronica Quisbert Villa begon onder begeleiding van een worstelaar met intensieve krachttrainingen, leerde vechttechnieken, paste haar voeding aan, oefende voor de spiegel en begon uiteindelijk met wedstrijden. Inmiddels is ze uitgegroeid tot een de beste lucha libre-vechters van El Alto, de grootste inheemse stad van Bolivia, pal boven La Paz. Ze komt uit voor de Cholitas Wrestling Lider, een vereniging waar zo’n dertig vrouwelijke worstelaars bij zitten.
Veronica is bekender onder haar bijnaam: Elizabeth la Roba Corazones, Elizabeth ‘de Hartendief’. „Zo’n bijnaam is gebruikelijk in de wereld van de lucha libre”, vertelt ze. „Vanaf het begin was ik populair maar ook gevreesd bij mannelijke bezoekers aan de wedstrijden. Ik begin namelijk meestal liefdevol aan een gevecht, daag het publiek een beetje uit met een grapjes en een glimlach, maar al snel verander ik in een keiharde strijder. Zo is mijn bijnaam ontstaan.”
Veronica Lorena Quisbert Villa neemt afscheid van haar dochter voor dat ze naar het gevecht gaat.
Veronica Lorena Quisbert Villa op weg naar het worstelgevecht in El Alto. El Alto is de grootste inheemse stad van Bolivia en ligt boven La Paz.
Na een tocht van twintig minuten in een vrolijk gekleurde en stampvolle stadsbus, steekt ze de straat over naar een van de inmiddels meerdere sporthallen waar in het weekend geworsteld wordt. Ze passeert verkoopsters die naast hun kraampjes met etenswaren zitten. Allemaal zijn ze gekleed in wijde rokken, hun lange vlechten steken uit onder de bolhoed, en ze dragen dikke poncho’s tegen de kou; de stad El Alto ligt op vierduizend meter hoogte in het Boliviaanse hoogland en nu het winter is wordt het overdag maximaal maar zo’n graad of 5.
De cholita’s zouden de bolhoed te danken hebben aan een mislukte partij hoeden uit Engeland. Een Britse fabrikant verscheepte ze ooit naar Bolivia om ze te verkopen aan Engelse werknemers van de British Railway. Toen bleek dat ze te klein waren kwamen de hoeden in handen van inheemse vrouwen die ze aan hun traditionele outfit toevoegden.
„Welkom bij de wonderen van de lucha libra! Straks laten de cholita’s Sarita de Zoete Verleidster, Benita de Onaantastbare en Elizabeth de Hartendief zien wat ze kunnen”, gilt de presentator in het stadion Coliseo 12 Octubre door de microfoon via overstemde boxen.
Veronica Lorena Quisbert Villa (36) alias ‘Elizabeth de hartendief’ vlecht haar haren voor dat ze aan de wedstrijd begint.
Binnen joelt het publiek op ijskoude, stenen banken. Het wekelijks spektakel heeft inmiddels grote nationale bekendheid gekregen en trekt behalve lokale bezoekers ook veel toeristen die voor omgerekend 15 euro een kaartje kopen inclusief een drankje. Tijdens het voorprogramma, dat gevuld wordt met vooral vechtende mannen, die vaak verkleed gaan als fantasiefiguren met maskers en glimmende pakken, vlecht Veronica kunstig haar haren. Ze doet make-up op en transformeert zo in Elizabeth de Hartendief.
De lucha libre werd tot 2002 voornamelijk door mannen gedaan. Bij deze vrijere vorm van worstelen worden typische maskers gedragen en veel meer gebruik gemaakt van theatrale elementen, en wordt het publiek bij het spel betrokken. Het was worstelaar Juan Mamami, tevens voorzitter van worstelclub Titanen van de ring, die begon om Boliviaanse vrouwen in hun traditionele kleding bij het spektakel te betrekken. Het bleek een daverend succes. Toen in 2006 de eerste inheemse president van Bolivia werd gekozen, voormalig cocaboer Evo Morales – zelf van Aymara-komaf – kregen de cholita’s en daarmee ook het worstelen een enorme boost. Inmiddels zijn er rond de honderd cholita’s in de regio El Alto actief. Veel wedstrijden worden lokaal uitgezonden en zijn ook populair op Youtube en tiktok.
Doeken bij de ring waar de lucha libre wordt gehouden
„Er kwam een grondwetswijzing die de inheemse rechten verstevigde, en cholita’s gingen studeren, werden zelfs gekozen in het parlement. En onze sport kreeg grote ondersteuning, ook van de overheid”, vertelt Sarita de Zoete Verleidster. „Ik draag nu met trots mijn cultuur uit. Het gaat om veel meer dan vechten. Het voelt alsof ik de vooroordelen waar mijn voorouders nog mee te maken hebben letterlijk en figuurlijk heb overwonnen. Terwijl ik me vroeger schaamde als mijn moeder me in haar rokken en bolhoed van school haalde.”
Plotseling klinkt een keiharde toeter. Het moment is aangebroken en de twee cholita’s komen op. Elizabeth de Hartendief verschijnt als eerste. Om het publiek wat op te warmen haalt ze een paar toeristen van de bank met wie ze vrolijk een dansje doet. Inmiddels heeft haar rivale Sarita zich inmiddels ook gepresenteerd. Terwijl ze naar de menigte zwaait wordt ze plotseling aangevallen door Elizabeth, die een blikje drinken in haar gezicht smijt en Sarita vervolgens in een nekgreep door de zaal sleept. Het publiek schrikt op.
Opkomst in de ring van Sarita de zoete verleidster. Bij lucha libre is ook veel interactie met publiek en wordt gebruik gemaakt van theatrale elementen.
‘Elizabeth de Hartendief’ sleept haar tegenstander Sarita de zoete verleidster over de grond tijdens een lucha libre gevecht.
In de afgelopen jaren werd de sport steeds populairder en aangemoedigd door het publiek ook een stuk harder. Desalniettemin zit er ook een grote dosis theater en vermaak verweven door de wedstrijden en in hoeverre het geweld echt is is niet altijd duidelijk.
Even lijkt het alsof Elizabeth haar tegenstander makkelijk de baas is, ze sleept haar aan de haren en al rollend over de vloer waarna beide vrouwen de ring in klimmen. Daar duwt Elizabeth de veel smallere Sarita op de grond en trekt haar aan de benen verder de ring in. De scheidrechter kijkt wat er gebeurt en begint te klappen als het publiek juicht. Stoer loopt Elizabeth naar haar rivale, tilt haar op en draait haar met haar zwierende rokken om zich heen, en werpt haar stevig op de grond.
Maar als Elizabeth even niet oplet tackelt Sarita haar been. Elizabeth struikelt en Sarita staat snel op en sleept haar aan de twee lange vlechten door de ring. Even later krijgt Elizabeth opnieuw het overwicht en springt ze vanuit de touwen aan de zijkant van de ring met haar volle gewicht van bijna 80 kilo op Sarita. De scheidsrechter begint hardop te tellen als Sarita verkrampt op de grond blijft liggen en vraagt de circa vierhonderd toeschouwers mee te tellen.
Op de tribune zit ook de Venezolaanse Olivia Ortega met haar vrienden. „Ik vind dit geweldig”, zegt ze. „Vooral de kleding die ze dragen, en ook het stuk cultuur dat ze uitdragen tijdens het vechten. Vermakelijk vindt ze het ook. Het woord comedy valt. „Hoewel het er wel echt hard aan toe gaat, weet ik soms niet of het allemaal wel echt is. Het ziet er gewelddadig uit, maar echt gewond raakt niemand zo te zien”, zegt Ortega.
Die kritiek horen de vrouwen wel vaker. Maar als ze even later tijdens een korte pauze buiten op adem komen, laat Veronica oftewel Elizabeth de Hartendief de striemen op haar hals zien. „Deze striemen en mijn blauwe plekken zijn echt. Maar we gebruiken technieken zodat de pijn minder is. Bovendien dragen we de rokken met vele lagen niet voor niets, het vangt een hoop harde klappen op.
Publiek tijdens het lucha libre gevecht. Wekelijks trekken de worstelende inheemse vrouwen volle zaken in El Alto.
Inmiddels zijn de Boliviaanse worstelvrouwen ook internationaal aan het doorbreken. Niet alleen in omliggende landen zoals Peru of Brazilië, ook veel verder. Over een paar dagen vertrekt een selectie van de beste cholita’s naar Japan waar lucha libre enorm populair is.
„Als we daar vechten is alles piekfijn geregeld, in een veel luxere zaal, en worden we als sterren behandeld”, zegt Elizabeth die naar eigen zeggen volledig is veranderd door het worstelen. Ik heb een radicale metamorfose doorgemaakt. Ik ben door het vechten veranderd van een verlegen vrouw in iemand die voor zichzelf opkomt. Ik ben door het vechten ook verder gaan studeren en werk nu bij de gemeente. Het heeft me ook geholpen om me te weren tegen geweld van mannen, want dat ligt diep in onze Zuid-Amerikaanse samenleving met een macho cultuur verankerd”, zegt ze.
Een worstelende cholita neemt het op tegen een mannelijke vechter.
Dat ex-president Evo Morales, die tijdens zijn eerste regeerperiode veel voor de inheemsen heeft gedaan, nu geen politieke rol meer speelt en zijn partij MAS keihard werd verslagen bij de verkiezingen van 17 augustus nemen de worstelende cholita’s voor lief. „Morales heeft goede en foute dingen gedaan”, zegt Veronica Quisbert Villa na de wedstrijd. „Uiteindelijk blijft het onze vechtsport, die heeft geholpen bij onze emancipatie. Dat is niet meer van ons af te pakken.” Nu wil ze naar huis om uit te rusten om zich goed voor te bereiden op haar reis naar Japan, waar ze als Elizabeth de Hartendief het publiek voor zich wil winnen en de beste wil worden.
‘Elizabeth de Hartendief’ sleept haar tegenstander Sarita de zoete verleidster over de grond tijdens een lucha libre gevecht.
Sommige sporten zijn razend populair in maar één land of regio. Correspondenten van NRC maakten wereldwijd een rondje langs uitzonderlijke velden, banen en hallen. Wat maakt een sport historisch en nationaal erfgoed?
Source: NRC