Saoedi-Arabië De modernisering waar de piepjonge bevolking van Saoedi-Arabië naar snakt, is volop ingezet, maar kroonprins Mohammed bin Salman duldt daarbij geen tegenspraak. Jonge Saoediërs tonen daar begrip voor. „We hebben gezien wat de belofte van democratie in andere Arabische landen heeft aangericht.”
Winkelende vrouwen in Riad. Foto Kasper Goethals
‘Laat je niet inpalmen”, waarschuwt de ex-prinses. „Alles ziet er blits en schitterend uit, maar het is schijn. We hebben geen echte vrijheid in dit land.”
Het is een broeierig hete avond in Diriyah, aan de rand van de hoofdstad Riad. Tussen de palmbomen keuvelen gezinnen onder machines die koele mist verstuiven. De ex-prinses, die zelf niet uit Saoedi-Arabië komt, wil voor haar eigen veiligheid alleen anoniem vertellen over hoe het was om de vrouw te zijn van een Saoedische prins.
„Kijk daar, de show gaat beginnen”, zegt ze. Op de muren van het modderfort verschijnen enorme dansende Saoedische krijgers in witte gewaden. Ze springen, slaan op trommels en zwaaien met zwaarden. Uit de luidsprekers komt opzwepende elektronische muziek. „We danken onze wijze leiders”, zegt een diepe mannenstem in het Arabisch. „Dankzij hen hebben we gratis gezondheidszorg.” De gezichten van koning Salman en zijn zoon en kroonprins Mohammed bin Salman (MbS) verschijnen groot op het fort. „Pas maar op dat hij je niet in de gaten krijgt”, grapt de ex-prinses. „MbS ziet alles.”
Ze draagt haar lange zwarte haar onbedekt, boven een mintgroene abaya. De Unesco-site en stad rond het fort werd op initiatief van MbS opgeknapt. Kostprijs: een slordige 60 miljard dollar. Terwijl ze door de steegjes rond het fort omhoog klimt, vertelt ze hoe ze als negentienjarige verliefd werd op een rondreizende telg van het geslacht Al Saoed. Haar man, een verre neef van MbS, nam haar mee naar het koninkrijk, ze kregen samen kinderen. „Ik was jong en naïef, ik viel voor zijn kennis. Hij las elke week een ander boek.”
Bij haar aankomst in Riad hoefde ze tot haar verrassing niet langs de beveiliging. „Toen pas besefte ik hoe belangrijk de familie was.” Ze werd meegenomen naar een paleis in de woestijn. „Daar gingen lange Ethiopische vrouwen rond met waterschalen die ze amper konden tillen, zodat de mannen hun voeten konden wassen. Het leek alsof ik in een ander tijdperk was terechtgekomen.”
Dit was het Saoedi-Arabië waar vrouwen onzichtbaar moesten zijn. „Zelf rijden mocht niet en via mijn chauffeur wist mijn ex altijd waar ik was.” Elk contact met andere mannen moest ze vermijden. De nikab werd deel van haar dagelijks leven. „Ik leerde eten, ademen en leven onder een sluier. Tot mijn verbazing waren het vooral vrouwen die streng toezagen op de kledingvoorschriften. Bij iedere kleine inbreuk was er wel een vrouw om mij te berispen.”
Toen haar man een tweede vrouw wilde nemen – hij noemde dat „zijn recht als man” – ontdekte ze dat hij haar al jaren bedroog. De twee zijn al enkele jaren gescheiden, maar ze kan niet terug naar haar thuisland. „Ik heb toestemming nodig van mijn ex-man om het land te verlaten. Ik wil weg, maar ik kan mijn kinderen niet in de steek laten.”
De ex-prinses vertelt over de werking van de adellijke familie waarin ze verstrengeld is geraakt. Er zijn zevenduizend prinsen en nog eens zoveel prinsessen, allemaal nazaten van koning Abdulaziz al Saoed die in 1932 het moderne Saoedi-Arabië stichtte. „Het is een krabbenmand van onderlinge rivaliteit en belangen, maar niemand durft zich nog openlijk tegen de kroonprins te verzetten. Als tiener was hij al een pestkop die zijn zin doordreef. Ik heb een vriend die met hem naar school is gegaan. MbS wilde toen al de baas zijn. Wel, het is hem gelukt.”
De nieuwe metrolijn van Riad. Foto Kasper Goethals
Geen land ter wereld ontwikkelt zich zo snel als Saoedi-Arabië. Een halve eeuw leek het land ingeslapen. De ene stokoude zoon van koning Abdulaziz volgde de andere op – hij had er 45. Het land produceerde een kwart van alle olie ter wereld, maar bedankte voor een rol op het wereldtoneel. In eigen land hield de religieuze politie het sociale leven in een ijzeren klauw. Mannen met witte gewaden tot boven hun enkels en ongeknipte baarden jaagden op wie muziek speelde, winkelde tijdens gebedsuren of op vrouwen die zich niet aan de strenge kledingvoorschriften hielden.
Onder MbS verandert alles. De millennialprins besefte dat zijn piepjonge bevolking – 65 procent is jonger dan dertig – snakte naar hervormingen. Hij koos de vlucht vooruit. In 2023 ging de eerste Saoedische astronaute naar de ruimte. Een jaar later nam een Saoedische deel aan de Miss Universe-verkiezing. Het koninkrijk organiseert de grootste e-sporttoernooien en het MDLBEAST Soundstorm-festival, waar drie dagen lang 500.000 uitzinnige jongens en meisjes samen feesten in de woestijn op de beats van wereldberoemde dj’s.
Optreden van het David Guetta tijdens het Soundstorm-festival in 2024. Foto Getty Images
De religieuze politie werd aan de ketting gelegd. Geldstromen naar salafistische predikers in het buitenland werden drooggelegd. In de plaats kwam Vision 2030, een megalomaan hervormingsplan om de oliestaat naar de toekomst te loodsen. De staat pompt 140 miljard dollar in AI-innovatie op eigen bodem. Er moeten blitse steden verrijzen in de woestijn, met vliegende auto’s, lichtgevend zand en een volle maan die iedere nacht aan de hemel staat.
Op internationaal vlak is MbS een kind van de nieuwe wereldorde. Hij koopt spionagesoftware van Israël en haalt de banden aan met Iran. Hij flirt met Vladimir Poetin en omhelst Volodymyr Zelensky. De straaljagers komen uit de VS, de ballistische raketten uit China. Het enige waar MbS in gelooft, is rauwe macht en een nationalistische toekomstcultus. Hij is nog maar 39, maar nu al langer aan de macht dan Biden en Trump samen. Als alles goed gaat, kan hij nog een halve eeuw over de oliegigant heersen.
In de straten zie je overal de Sturm und Drang van de prins. Boven de stad kronkelt de metrolijn tussen de wolkenkrabbers. Elke week worden wijken platgegooid om plaats te maken voor nieuwbouwprojecten en winkelcentra. Vele Aziatische arbeiders zijn inmiddels omgekomen. Er worden bomen en struiken geplant en parken aangelegd. Water wordt ontzilt aan de Perzische Golf en via de langste waterpijplijn ter wereld naar Riad gepompt. Daar wonen nu acht miljoen mensen, dat moeten er vijftien miljoen worden.
In een koffiebar in het noorden van de stad, onder een portret van MbS, nipt een jonge vrouw (28) van een ijsthee. „Wie Vision 2030 een pr-operatie noemt, weet niet waarover hij het heeft”, zegt ze. Ze werkt als investeringsadviseur bij een multinational. Ook zij wil alleen anoniem haar verhaal vertellen. „Mijn moeder kreeg acht kinderen. Ik ben single en woon alleen in een appartement dat ik met eigen middelen betaal. Dat is een enorme sprong in één generatie. Natuurlijk kan ik van streek zijn over het feit dat mijn moeder niet dezelfde rechten had als ik, maar ik wil niet dat buitenlanders in onze plaats van streek zijn.”
‘Chop Chop Square’, waar tot 2022 nog publieke onthoofdingen werden uitgevoerd. Foto Kasper Goethals
De adviseur verwoordt een Saoedisch nationalisme dat breed leeft bij de jeugd. „Voor mijn ouders is mijn levensstijl moeilijk te aanvaarden, maar ze moeten wel. Wekelijks zoek ik hen op – ik blijf een familiemens – maar nu dat kan, wil ik mijn eigen lot bepalen.” Ze spreekt van alignment: haar ambities en die van het koninkrijk zijn op elkaar afgestemd. „Er is niets om mij tegen te verzetten in dit land. We zullen groeien, en dat hoeft geen strijd te zijn, want ik vertrouw het leiderschap.”
Democratie zou het land verscheuren, denkt ze. „We hebben gezien wat de belofte van democratie in andere Arabische landen heeft aangericht. We willen geen religieus geweld.” Ze omschrijft MbS als een verlicht despoot – de beste vorm van leiderschap voor dit land in deze tijd. „We zijn een jonge samenleving – hij weet dat, hij is zelf jong. Vrouwen willen zich ontwikkelen, hij maakt de weg vrij zoals we dat zelf niet zouden kunnen. Het is niet omdat het verboden is dat er niet tegen hem wordt geprotesteerd, het is omdat hij zo populair is.”
De grootvader van MbS, koning Abdulaziz al Saoed, greep in 1902 de macht in het Masmak-fort, in het centrum van de stad, nadat hij met veertig krijgers vanuit Koeweit de woestijn was overgestoken. Het was het begin van de derde Saoedische dynastie. Abdulaziz verenigde zijn koninkrijk met steun van wahabitische predikers en de Britten. In 1932 werd het moderne Saoedi-Arabië gesticht. Zes jaar later werd olie aangetroffen in het oosten. De eerste concessie, die honderden miljoenen dollars zou opbrengen, werd verkocht voor 250.000 dollar. Vandaag is het staatsoliebedrijf Aramco het grootste en winstgevendste bedrijf ter wereld.
Naast het Masmak-fort ligt het Deeraplein, ook bekend als Chop Chop Square. Tot 2022 werden hier publieke onthoofdingen uitgevoerd. Vroeger werd hier het bloed van de straten gespoten, nu heb je er hippe koffiebars. MbS zette de publieke executies stop, maar het aantal executies achter gesloten deuren nam toe. Vorige maand werd journalist Turki al-Jasser geëxecuteerd. De veertiger zat volgens de staat achter een anoniem Twitter-account dat MbS en de regering had beschuldigd van mensenrechtenschendingen en corruptie.
Al-Jasser werd in 2018 gearresteerd en vermoedelijk jarenlang gemarteld. Hij werd opgepakt in het jaar van de moord op columnist Jamal Khashoggi. De gruwelijke dood van Khashoggi, die in stukken werd gezaagd in het Saoedische consulaat in Istanbul, maakte van MbS een internationale paria. „Deze afgrijselijke misdaad had nooit mogen gebeuren”, zei hij op een Amerikaanse televisiezender. Verschillende betrokkenen werden gearresteerd en berecht, maar sommige sleutelfiguren zijn ondertussen weer vrij. Zeven jaar later is de kroonprins weer salonfähig.
Op de executie van Al-Jasser kwam amper een diplomatieke reactie. Europese diplomaten die naar hem informeerden, kregen van de Saoedische overheid te horen dat het om „een andere Al-Jasser” gaat. Ondertussen jubelen Saoedische trollen op X dat de verrader „zijn verdiende loon” heeft gekregen.
Wie MbS wil begrijpen, moet in zijn jeugd duiken. Hij is de zesde zoon van koning Salman, uit diens derde huwelijk. Als tiener zag zijn vader hem als een nietsnut, die alleen videospelletjes speelde en geen boek uit kreeg. Op zijn veertiende kocht MbS een oranje Lamborghini, die hij enkele weken later in de prak reed. Maar toen Salman in korte tijd twee van zijn oudere zonen verloor, werd MbS zijn oogappel. De jonge prins week niet van de zijde van zijn vader. Salman was toen de invloedrijke gouverneur van Riad, MbS leerde van dichtbij hoe het machtsspel werkte.
Een thee- en koffiekraampje in Riad. Foto Kasper Goethals
„Hij vertelde me dat hij nog elke ochtend een halfuur videogames speelt. Het heeft zijn wereldbeeld beïnvloed: hij gelooft dat alles wat in het spel kan ook in het echt moet kunnen”, zegt Karen Elliott House aan de telefoon. De Amerikaanse journalist interviewde MbS zes keer voor haar net verschenen boek The man who would be king. House reist al sinds 1978 door het land. Ze kent slachtoffers van MbS persoonlijk, Khashoggi noemt ze een vriend, maar is lovend over de jonge leider. „Hij heeft een grote verbeelding en vertrouwt op zijn instinct. Hij heeft weinig dogma’s en maar één doel: Saoedi-Arabië groot maken.”
In de lobby van het Ritz-Carlton in Riad staan levensgrote bronzen paarden. De marmeren vloeren en muren zijn ingelegd met lapis lazuli en bladgoud. Op de binnenplaats staan een zeshonderd jaar oude olijfboom uit Libanon en een gezwollen chorisia-boom van vierhonderd jaar oud uit Zuid-Amerika. „Onze gasten zijn er een en al bewondering voor”, zegt een bediende.
Misschien niet de prinsen die in november 2017 in het luxehotel door MbS werden opgesloten. Honderden zakenlui, ambtenaren en koninklijke familieleden – onder wie de beroemde miljardair-investeerder Al-Waleed bin Talal – werden in het hotel opgesloten en in sommige gevallen gemarteld, tot ze hun macht en dollars overdroegen aan de staat.
„MbS sloeg twee vliegen in één klap”, zegt journalist House. „De corruptie in Saoedi-Arabië was ontspoord: 30 procent van het overheidsbudget werd gestolen. Dat MbS bereid was om achter de allerrijkste en machtigste prinsen aan te gaan, maakte hem populair bij de bevolking. Tegelijk zette hij iedereen die hem kon bedreigen buitenspel.” De staat nam 100 tot 400 miljard aan „onrechtmatig waren verkregen” tegoeden en eigendommen in beslag.
De bronzen paarden van het Ritz-Carlton Riad, het luxehotel dat in 2017 diende als decor voor een omvangrijke zuivering. Foto Kasper Goethals
De ex-prinses kende verschillende prinsen die in het Ritz-Carlton vastzaten. „Er zullen er zeker zijn die geld hadden ontvreemd, maar er waren ook zakenlui die MbS simpelweg minder gunstig gezind waren.” Ze maakte in die periode deel uit van een netwerk van activisten. Ze hielp vrouwen die waren misbruikt om van hun mannen te scheiden of het land te verlaten. „Na de coup werd het ons heel duidelijk gemaakt dat we alles moesten stopzetten”, zegt ze. „Andere activisten verdwenen of belandden in de cel.”
Tegelijk met de strijd tegen corruptie begon MbS een zuiveringsactie van dissidenten. Middle East Eye en BBC berichtten over de Tiger Squad, een semi-officiële militaire eenheid van vijftig elitesoldaten die in opdracht van de kroonprins achter dissidenten aangaat. Leden van de Tiger Squad zaten achter de moord op Khashoggi. Dezelfde eenheid wordt verdacht van de marteling van vijf vrouwelijke activisten. „MbS gaf vrouwen het recht om met de auto te rijden en liet daarna de vrouwen die daarvoor hadden gestreden martelen – het zegt alles wat je over de man moet weten”, zegt een westerse diplomaat.
In het nagelnieuwe treinstation van Riad vertrekken dagelijks een paar treinen. De trein naar Qassim glijdt met 200 kilometer per uur door een zee van zand, en passeert bedoeïenen met kampementen en kamelen; luchtafweersystemen die Saoedi-Arabië voor miljarden van de Amerikanen koopt; bergplateaus waar Koranverzen over tienduizend jaar oude muurschilderingen heen zijn gespoten en het gelaat van mensen en dieren is weggekerfd.
Qassim is het hartland van het wahabisme. Hier heeft de ruk naar de moderniteit van MbS minder vat. „Welkom in het land van de dadels”, zegt Hamad Alharkan (44). Hij is de zoon van een dynastie van boeren. „Vroeger waren dadels zo waardevol in de woestijn dat ze werden gebruikt als betaalmiddel. Mijn familie had grote kuddes kamelen en veedieren en begon handel te drijven.”
Alharkan reisde door heel Amerika – „niet dat van de steden, maar dat van de echte mensen” – en begon daarna zijn eigen land te ontdekken. Hij vertelt met passie over de bergtoppen en watervallen aan de grens met Jemen, over het eiland Farasan in de Rode Zee, waar je met de ferry gratis naartoe kunt en zwemt aan verlaten stranden. Maar buiten Saoedi-Arabië en de VS heeft hij geen reisambities. „Als ik echt moet kiezen, dan misschien nog Thailand. Daar houden de mensen ook van hun koning.”
Hij wil graag zijn istraha laten zien. Hij opent de deur van een huisje in een buitenwijk. Zes vrienden zitten op kussens te kijken naar voetbal, ze plannen uitjes met hun pick-ups, kibbelen over het nieuws. „Alle mannen hebben een plek nodig waar ze een paar uur pauze kunnen nemen van hun vrouwen.”
Hamad Alharkan (rechts) in zijn ‘mancave’ Foto Kasper Goethals
De mannen bereiden een maaltijd voor en leggen uit waarom ze graag aan het gezinsleven ontsnappen. „Zo kan onze vrouw ons even missen. En wij haar. Het houdt de relatie gezond. Meestal eten de mannen met het gezin en vluchten ze dan, als de kinderen in bed worden gestopt, naar hun mancave. „Je weet dat je vrouw boos op je is als je thuiskomt en de kinderen nog niet slapen”, zegt Alharkan lachend.
Al sinds de achttiende eeuw is het wahabisme de opium waarmee de familie Al Saoed het Saoedische volk in het gelid houdt. Soms krijgen de religieuze predikers wat meer macht. Soms neemt de vorst wat meer macht. Maar de koning staat altijd bovenaan. Hij is niet alleen staatshoofd, maar ook de hoeder van de twee heilige moskeeën, in Mekka en Medina.
Dat het wahabisme aan banden wordt gelegd door MbS, weigert Alharkan te bespreken. Hij citeert een vers uit de soera. „O, jullie die geloven! Gehoorzaamt Allah en degenen onder jullie die met gezag bekleed zijn.” Volgens hem zijn de Al Saoed „de natuurlijke leiders van dit land”.
Alharkan neemt me mee naar de top van Jabal Saq, een berg in het midden van de woestijn in Qassim, om er te overnachten met Saoedische vrienden van hem. Onderweg naar boven proberen twee predikers mij te bekeren. Als het donker wordt, boven op de berg, dring ik aan bij Alharkan: MbS sluit dissidente predikers op en veroordeelt ze ter dood. Hij beknot de macht van religie. Alharkan schudt het hoofd. „Hij doet wat goed is”, zegt hij. „The Vision brengt Saoedi-Arabië naar de toekomst. Hij heeft ervoor gezorgd dat het land stopt met vallen.” Alharkan is niet bang dat de traditionele gebruiken verloren gaan. „Wij weten zeer goed wie we zijn.”
Mohammed bin Salman in een museum. Foto Kasper Goethals
Zoals veel havensteden is Jeddah liberaler dan de hoofdstad. Er zijn mintgroene en okeren huizen van koraalsteen en met traditioneel houtsnijwerk. In de steegjes passeert een diverse mix Saoediërs met roots in Soedan, Jemen, Kenia en Egypte. In een cafeetje zit Eli. Hij wil niet met zijn volledige naam in de krant. Eli is atheïst. Hij heeft roots in Hadramaut in Jemen. „Thuis kreeg ik een andere interpretatie van de islam dan het wahabisme dat we op school leerden. Ik ging zelf op zoek naar antwoorden en besefte dat het allemaal onzin was.” Eli vertelt het openlijk in een café, onder een scherm waarover AI-gegenereerde beelden van Amsterdam en Parijs rollen. „We blijven een achterlijke cultuur”, zegt hij. „We lopen honderd jaar achter op Europa.”
Het zijn uitspraken die hem in de gevangenis kunnen doen belanden – of erger: op een executieblok. „Ik moet mijn leven leiden”, zegt Eli. Zijn verhaal toont dat Saoedi-Arabië niet langer immuun is voor oprukkend individualisme. Nu god wordt begraven, zal moeten blijken of nationalisme en vooruitgangsoptimisme een even krachtige roes kunnen opwekken als het wahabisme dat de Al Saoed eeuwen aan de macht hield. „De komende decennia zullen veel Saoediërs hun eigen pad ontdekken”, aldus Eli.
In de jachthaven, 20 kilometer verderop, zitten drie jonge vrouwen te kletsen aan een tafel met Libanese gerechten. Ze zijn welvarend, spreken vloeiend Engels en dragen hun haar los. Meer dan Eli vertegenwoordigen zij de jeugd in Saoedi-Arabië. „Als ik de naam Mohammed bin Salman uitspreek, krijg ik kippenvel”, zegt een van hen. „We zijn eindelijk vrij – alleen Saoediërs kunnen begrijpen wat ik bedoel. We kunnen weer trots zijn.”
Op een groot scherm speelt Al Hilal tegen Real Madrid. Wanneer de Saoediërs gelijkmaken, buldert het hele restaurant. Tijdens de pauze spelen propagandavideo’s van Vision 2030 en Visit Saudi. „We maken een ongelofelijk moment mee”, klinkt het. „En ja, we foeteren ook weleens dat we 15 procent belasting betalen: al dat geld om Cristiano Ronaldo hier te laten voetballen? Maar de kroonprins – ik vergeet steeds dat hij nog geen koning is – heeft het beste met ons voor. Waarom zou je daar kritiek op hebben? Je bekritiseert toch ook je vader niet in het openbaar?”
Source: NRC