Geschiedenis Elk jaar duikt een groep studenten in de geschiedenis van kasteel Middachten. Historici hadden lang geen interesse in zulke buitenplaatsen.
Een collage van Middachten op basis van illustraties uit het Gelders Archief.
‘Let op je taal, op de dt’s en interpunctie, want anders kan je verslag straks niet hier het archief in.” Hanneke Ronnes, buitengewoon hoogleraar historische buitenplaatsen en landgoederen aan de Rijksuniversiteit Groningen, zit in de bodekamer van kasteel Middachten in het Gelderse dorp De Steeg. Met een enorme schouw als achtergrond geeft ze een groepje MA-studenten landschapsgeschiedenis goede raad bij hun onderzoek. Schaaltjes met koekjes en thermoskannen met koffie en thee staan klaar.
Deze woensdag is de derde dag van een veldweek. „Het is de afsluiting van een keuzemodule historische buitenplaatsen en landgoederen”, legt één van de studenten van het clubje van negen uit. Voor die keuzemodule hebben ze al enkele andere buitenplaatsen in Nederland bezocht. Maar Middachten, daarover zijn Gwen, Lilian, Annemijn, Naima, Willianne, Teun, Maarten, Sietze en René het roerend eens, is extra bijzonder. Hier krijgen ze de kans om ter plekke zelf onderzoek te doen naar het kasteel, zijn landgoed en zijn bewoners en medewerkers.
„Kasteel Middachten, met een ruim achthonderd jaar lange doorlopende geschiedenis, is een uniek bewaard gebleven ensemble”, stelt Claas Conijn, die er al meer dan veertig jaar conservator is. Gesticht in 1190 bij de IJssel en aan de rand van de Veluwe is het kasteel telkens door vererving doorgegeven. De bewoners hadden banden met de hoven van Nederland, Engeland, Duitsland en Denemarken. Eén van hen, Godard van Reede, veldmaarschalk van de Republiek der Zeven Provinciën, versloeg in dienst van stadhouder-koning Willem III in Ierland de troepen van de afgezette koning Jacobus. Het leverde Van Reede de eretitel Earl of Athlone op. In het monumentale trappenhuis van het kasteel verwijzen allerlei ornamenten naar Van Reedes overwinningen in Ierland.
Elders in het kasteel herinneren foto’s aan het bezoek van de Duitse keizer Wilhelm in 1909. Via de 25.000 bewaard gebleven brieven van Charlotte Sophie Bentinck is Middachten ook verbonden met achttiende-eeuwse grootheden als Voltaire, Frederik de Grote en Catharina de Grote. Meer dan tweehonderd schilderijen en portretten vertellen andere delen van de geschiedenis. Een lift en moderne badkamer zijn overblijfselen uit de jaren zeventig, toen VVD-prominent Molly Geertsema als commissaris van de koningin van Gelderland het kasteel huurde en bewoonde. In het koetshuis aan de voorzijde staat een collectie gerestaureerde rijtuigen van de vroegere bewoners. Op de landerijen rondom geven rood-witte luiken aan welke gebouwen en boerderijen nog steeds deel uitmaken van het landgoed.
In de bodekamer turen vijf studenten naar de schermen van hun laptops. Veel documenten van Middachten worden tegenwoordig in het Gelders Archief bewaard en zijn gedigitaliseerd. Maar bijvoorbeeld rekeningboekjes zijn nog wel fysiek op het kasteel en het landgoed aanwezig. Conservator Conijn, de rentmeester en een wetenschappelijk medewerker van de Hoge Raad van Adel helpen de studenten om die geschreven bronnen te vinden. Drie studenten proberen met onder andere die bronnen te achterhalen aan wie het kasteel in de tweede helft van de achttiende eeuw is verhuurd. De twee anderen houden zich bezig met de ontwikkeling van het interieur en de tuinen in de eerste helft van de negentiende eeuw.
„Ik merk dat jullie alleen de mannelijke eigenaar noemen, maar vrouwen waren, net als hun mannen, hooggeplaatst en hadden macht en gezag”, waarschuwt Ronnes het tweetal. „Vooral op buitens waren het de vrouwen die contact onderhielden met de rentmeester en ambachtslieden als metselaars. En hou er ook rekening mee dat geen enkele bron een compleet overzicht geeft.”
Nadat beide groepjes kort hebben uitgelegd wat ze tot nu toe hebben ontdekt, staat Ronnes op om te kijken hoe het met de derde onderzoeksgroep gaat.
In het kantoor van de rentmeester, in een bijgebouw net buiten het kasteelterrein, buigen vier studenten zich over de vraag hoe op Middachten tussen 1860 en 1912 het bosbeheer werd aangepakt. Een van de studenten laat Ronnes de lage donkere kelder zien waar een deel van het archief is opgeslagen. Daar hebben ze onder andere oude kaarten gevonden waarop in verschillende kleuren de soorten begroeiing van de Middachter bossen zijn aangegeven.
„Kastelen en buitenplaatsen in Nederland hebben, anders dan in Duitsland, Engeland en Frankrijk, nauwelijks een plek in het nationaal geheugen”, zegt Ronnes even later in de rookkamer, waar een ooit op het landgoed geschoten everzwijn als vloerkleedje dienst doet. „In Nederland ligt de focus veel meer op de stad, op grachtenpanden van stedelijke regenten en zeventiende-eeuwse schilderkunst”, voegt ze eraan toe, terwijl de huismeester thee en koekjes brengt. De veronachtzaming van de rijke historie van het kasteel en de buitenplaats was ook het onderwerp van haar oratie in 2019. „Vreemd als je nagaat dat de stedelijke elite, waar wel veel aandacht voor is, in de zeventiende en achttiende eeuw de helft van het jaar buiten de stad doorbracht en daar een landschap vol buitenplaatsen heeft gecreëerd.” Alleen al rond Amsterdam, in de Beemster, langs de Amstel, het Gein en de Vecht, en in ’s-Graveland en Kennemerland waren ongeveer 500 buitenplaatsen, concludeerde ze in haar oratie. „En via de hofkring rond stadhouder-koning Willem III, die met Lodewijk XIV toen de toon in Europa bepaalde, schoof de buitenplaatscultuur van de Republiek ook aan de randen van de Veluwe over oudere kasteellandschappen.”
Ook in de Nederlandse academische wereld was lange tijd nauwelijks belangstelling voor de kastelen en buitenplaatsen. Dat begon in de jaren zestig toen zo’n beetje alles werd afgezworen wat elite, gevestigde orde en geschiedenis was. En het weinige onderzoek naar kastelen en buitenplaatsen dat wel werd gedaan bleef volgens Ronnes te veel hangen in bewoners- en bouwgeschiedenissen. Tegenwoordig is dat anders. Er is bijvoorbeeld ook aandacht voor de sociale identiteit die een eigenaar van een buitenplaats zich wilde aanmeten. En: „Collega’s en studenten bestuderen tegenwoordig ook bedienden, muziekleraren, tuinmannen, pages, koetsiers en stalknechten en dus sociale ongelijkheid, gender en koloniale verbanden. Ook kijken ze naar het gebruik van de ruimte, hoe bewogen de verschillende mensen door het huis?”
Al sinds 2012 komen studenten van de Groningse universiteit naar Middachten om er een week lang onderzoek te doen. Conservator Claas Conijn is de initiatiefnemer. „Tijdens een ontmoeting met Ronnes’ voorganger – op een buitenplaats – heb ik gevraagd of we niet iets voor elkaar konden betekenen. Studenten kunnen hier ervaring opdoen met het echte werk, en Middachten wil zich vanwege allerlei rijkssubsidies die het krijgt graag dienstbaar opstellen aan de samenleving. Bovendien levert het werk van de studenten Middachten kennis van zijn verleden op. En vaak ook nog contacten, want velen die hier als student zijn geweest komen later in de erfgoedsector terecht. De gravin [Isabelle van Aldenburg Bentinck, in 2013 op 87-jarige leeftijd overleden] vond het ook een goed idee. Zo is het gekomen.”
De onderzoeksonderwerpen voor de veldweek worden in overleg bedacht, vertelt Ronnes. „Met Claas Conijn, de rentmeester en de graaf, die zijn moeder als eigenaar heeft opgevolgd.” Eén onderwerp ligt gevoelig, weet Ronnes uit ervaring. „De Tweede Wereldoorlog, vanwege de gedeeltelijk Duitse nationaliteit van de familie. Met enkele onderzoekers zijn we bezig met een monografie over Middachten. Daarin zullen we niet bij 1940 ophouden”, zegt Ronnes. „Er zijn geen lijken in de kast”, verzekert Claas Conijn. (Wat al bekend is: terwijl veel Nederlanders in de oorlog hun fiets kwijtraakten, moest de familie haar auto’s inleveren. Na de oorlog werd al het bezit kort geconfisqueerd, maar ook weer snel teruggegeven. In de bossen van Middachten was een onderduikershol voor Joden en geallieerde piloten. In februari 1944 is de plek verraden en is een toen aanwezige Joodse familie afgevoerd naar Auschwitz. In 2009 is op initiatief van de gravin op de plek een monument opgericht.)
Twee dagen later presenteren de studenten in de bodekamer hun resultaten. Ook nu is er voor koffie, thee en koekjes gezorgd. Een enkeling zegt een beetje zenuwachtig te zijn, omdat de graaf en zijn echtgenote ook aanwezig zijn.
De diverse onderzoeksresultaten geven inkijkjes in verschillende aspecten van de geschiedenis van Middachten. Zo is nu bekend dat het kasteel na de dood van de vierde graaf van Athlone tussen 1752 en 1813 vaak en langdurig is verhuurd. Onder de huurders waren een Amsterdamse koopman die tevens secretaris van de VOC was en een vrouw die later maîtresse werd van de Franse koning Lodewijk XV. Bij de huurcontracten valt op dat sommige huurders soms de helft minder hoefden te betalen dan andere, vaak niet-adellijke.
Begin negentiende eeuw lieten Willem van Reede, de negende en laatste graaf van Athlone, en zijn vrouw Eleonora 3.000 vierkante gebakken tegels over water naar het kasteel vervoeren. Mogelijk zijn het de tegels die nu nog steeds in de bodekamer liggen.
Door de studenten is er nu ook inzicht in het bosbeheer tussen 1860 en 1912. Na de aanleg van de spoorlijn Arnhem-Zutphen was het lastig en gevaarlijk om met schaapskuddes naar de Middachter Heide te trekken. Bovendien stortte de wolindustrie in die tijd in. Allemaal redenen om bijna de hele heide te bebossen met dennebomen. Die stap leverde het nodige geld op, want dennehout werd in die tijd volop gebruikt in de mijnbouw. Tot slot een aardig detail: één van de rentmeesters werd snel vervangen, omdat hij er administratief een zooitje van had gemaakt.
Na de presentaties is iedereen tevreden. Wij hebben een kijkje achter de schermen opgedaan en zijn een mooie ervaring rijker, luidt het oordeel van de studenten. „En wij hebben weer wat mozaïekstukjes van de geschiedenis van Middachten erbij”, concludeert de graaf.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC