ZAP In ‘Het Complot’ van Joost Engelberts is het pijnlijk om te zien dat ook gerenommeerde tv-rubrieken complottheorieën bleven rondpompen.
Petra Heuvelman, moeder van de doodgeschopte Carlo in ‘Mallorca: de nacht en de nasleep’. Beeld KRO-NCRV
Je zou het niet zoeken achter Bodegraven, een kaasdorp welgelegen aan de Oude Rijn, maar er schijnt dus een satanistische sekte te hebben gezeten. Notabelen die samen kinderen verkrachtten, martelden en vermoordden, onder leiding van de latere RIVM-directeur Jaap van Dissel. Nee, daar is geen spoor van bewijs van. Geen vermiste kinderen, niets. Het hele verhaal komt uit het hoofd van de „dorpsgek” Joost Knevel.
Toch leidde dit verhaal tot veel ophef in 2019-2020: een aanslag met een brandbom op een journalist, ernstige bedreigingen en beveiliging van Van Dissel, premier Rutte, de plaatselijke huisarts en anderen. Knevel en twee andere verspreiders van het verhaal werden veroordeeld voor opruiing. In de vierdelige documentairereeks Het Complot (NPO 2) gaat Joost Engelberts dieper in op de kwestie.
Iedere keer weer verbijsterend om te zien hoe onzinverhalen zo veel weerklank vinden. Essentieel hierbij is het geloof in de Grote Doofpot: overheden ontkennen alles omdat ze zelf betrokken zouden zijn. Of zoals een christelijke kunstschilder in de documentaire zegt: „Satan is zo’n gluiperd dat het allemaal in het donker blijft.” Vooral indruk maken de getuigenissen van de burgemeester en een RIVM-kopstuk over de grote weerslag op de gemeenschap en op de vals beschuldigden. Je ziet de ingehouden weerzin en woede op hun gezichten.
Ja, het verhaal kon goed gedijen in de coronatijd omdat het groeiende wantrouwen en de woede jegens de instituten toen flink toenam. Maar Engelberts laat zien dat verhalen over kinderoffers van bloed drinkende satanisten veel ouder zijn. De Romeinen beschuldigden de christenen ervan, de christenen op hun beurt beschuldigden de Joden. Interessanter zijn de moderne wortels: in de jaren tachtig leidde de Satanic Panic in de VS tot onterechte veroordelingen. Deze heksenjacht werd onder christenen aangejaagd door de charismatische beweging die onder meer voorziet in duiveluitdrijving.
Belangrijker is de rol van psychologen, zo laat Engelberts zien. Kleurrijke getuigenissen van patiënten over duivels kindermisbruik hebben een onweerstaanbare aantrekkingskracht op therapeuten. Daarbij helpt het dat „hervonden herinneringen” in de mode kwamen: met behulp van sturende vragen kunnen patiënten zich allerlei trauma’s „herinneren” die ze aanvankelijk hadden „verdrongen”.
Nog pijnlijker wordt het als Engelberts laat zien dat gerenommeerde tv-rubrieken ook de complottheorieën bleven rondpompen. Onderzoeksjournalisten van de VPRO hebben maar liefs zes afleveringen van Argos aan satanistisch misbruik gewijd. Die uitzendingen inspireerde de politie tot een lang onderzoek. De conclusie: het bleek allemaal onzin.
Ook in de tweedelige documentaire Mallorca: de nacht en de nasleep (NPO 1) komen journalisten en opiniemakers er niet goed vanaf. Tijdens een vechtpartij in het Spaanse vakantieoord in 2021 werd de 27-jarige Carlo Heuvelman doodgeschopt. Het mediacircus ging meteen helemaal los. Trial by media inclusief desinformatie, doxing, voorbarige conclusies.
Aan Jessica Villerius de schone taak om alles alsnog evenwichtig en waarheidsgetrouw op een rij te zetten. Ze geeft aandacht aan de nabestaanden, maar ook aan de daders en hun familie. Indrukwekkend is vooral het verhaal van Heuvelmans moeder – verpletterd door de dood van haar zoon. „Jeetje, wat is dit moeilijk”, zegt ze aan het begin van het interview. Opmerkelijk is dat ze in de rechtszaal aanvankelijk medelijden had met de daders, „Jochies... Het is hen ook overkomen.”
Het medelijden veranderde pas later in woede toen de verdachten bleven zwijgen over de dood van haar zoon. En dat deze omerta loonde: bij gebrek aan bewijs is niemand veroordeeld voor de dood van Heuvelman. Wel kregen de betrokken straffen voor deelname aan de vechtpartij. Maar de moeder had veel liever willen weten wat er precies gebeurd is met haar kind.
Wat moet je deze week kijken? Tips voor boeiende programma's series en films
Source: NRC