Aboriginals In de Australische deelstaat Noordelijk Territorium puilen de gevangenissen uit. Bijna uitsluitend met gedetineerden van Aboriginal afkomst, die vaak maanden moeten wachten voordat hun zaak behandeld wordt. „Het systeem staat op knappen.”
Rocket samen met haar hond Ollie in Darwin.Foto Helen Orr
Het is een doorsnee maandag in de lokale rechtbank in Darwin, de hoofdstad van het Noordelijk Territorium in het noorden van Australië. In het kleine, met tl-buizen verlichte kantoortje van de North Australian Aboriginal Justice Agency, ook NAAJA genoemd, is de spanning voelbaar. Vier advocaten hebben zich in de ruimte gepropt, twee zitten op de grond. Ze bijten de achterkant van hun pen stuk, terwijl ze wachten op de zittingslijst. Over een kwartier begint de zittingsdag, maar de jonge juristen – ze zijn alle vier in de twintig – weten nog steeds niet wie ze vandaag moeten bijstaan.
Maandagen zijn het drukst, legt Anthony Beven uit. Hij is de interim-directeur van NAAJA, de non-profit organisatie die Aboriginals die in aanraking komen met justitie bijstaat. „In het weekend worden veel mensen opgepakt, bijvoorbeeld voor openbaar dronkenschap. Pas op maandagochtend horen we wie er allemaal in de cel is beland.” De advocaten krijgen weinig tot geen tijd om zich voor te bereiden op de zittingen. „We weten niet wie er vast zit, en waar. We moeten regelmatig op zoek naar onze cliënten.”
Om kwart over tien krijgen de advocaten de lijst eindelijk te zien. De jonge juristen drommen samen om het overzicht met beklaagden te bestuderen, snel verdelen ze de verdachten onder elkaar. Een kwartier later begint de zittingsdag. Ook die verloopt chaotisch. Vanwege de grote aantallen beklaagden die voor de rechter moeten verschijnen is voor iedere zaak slechts zo’n tien minuten de tijd.
Rechter Sally Ozolins oogt vermoeid. Ze zucht en rommelt met papieren documenten. De ene keer mist ze een cruciaal bewijsstuk, dan is het onduidelijk waar de verdachte zich bevindt. In de documenten staan soms grove fouten. Zo blijkt een van de personen in het dossier zowel de verdachte als het slachtoffer te zijn. De openbaar aanklager is zichtbaar gegeneerd. „Het spijt me, edelachtbare”, stottert hij. Een van de advocaten van NAAJA houdt tijdens een andere zitting de handen omhoog. „Ik heb geen dossier, ik weet niet eens waar mijn cliënt is.” Achterin de zaal begint iemand zachtjes te huilen.
De meeste verdachten houden zich stil. De een na de ander wordt door een bewaker met een rinkelende sleutelbos aan zijn riem binnen geleid en in een afgesloten ruimte met glazen wanden gezet. De meesten komen binnen op blote voeten, sommige in een feloranje trui van de gevangenis. Alle beklaagden zijn Aboriginal. Sommigen spreken geen of beperkt Engels. Een oudere man met lange grijze baard kijkt beduusd voor zich uit terwijl de rechter uit zijn dossier voorleest. „Hij heeft geen idee wat er wordt gezegd”, fluistert Beven.
Protestborden op het kantoor van de North Australian Aboriginal Justice Agency, een non-profit organisatie die Aboriginals die in aanraking komen met justitie bijstaat. Foto Helen Orr
Nergens in Australië gaat het zo slecht met de inheemse bevolking als in het Noordelijk Territorium. Uit een recent rapport over de kloof tussen de Aboriginal en Straat Torres-bevolking en de rest van de samenleving blijkt dat die hier het grootst is. Of het nu gaat om onderwijs, huisvesting, werk en inkomen of gezondheidszorg, op alle vlakken doet de inheemse bevolking het slechter. Maar het meest in het oog springende cijfer is dat van de gevangenispopulatie.
Ruim een kwart van de inwoners van het Noordelijk Territorium is van Aboriginal- of Straat Torres-afkomst, terwijl het landelijk gemiddelde 4 procent is. Deze groep maakt in het noorden van het land 90 procent uit van de gevangenispopulatie. Van de minderjarige gedetineerden is bijna 100 procent van inheemse afkomst. Sinds december vorig jaar worden er gemiddeld 41 Aboriginal mensen per dag opgepakt in het noorden van het land, een toename van 123 procent vergeleken met 2019.
Sinds het aantreden van de conservatieve regionale regering een jaar geleden is het aantal gedetineerden naar een recordhoogte gestegen, vijf keer meer dan in de rest van het land. Het enorme gebied in het noorden van het land – ruim twee keer zo groot als Frankrijk – bestaat grotendeels uit woestijn. Er wonen slechts zo’n 260.000 mensen. Meer dan 2.400 van hen zitten vast, bijna 1 procent van de bevolking, blijkt uit cijfers van het Australische Bureau voor de Statistiek.
Volgens de deelstaatregering is het een noodzakelijk antwoord op de hoge misdaadcijfers. Regeringsleider Lia Finocchiaro kwam aan de macht met de belofte van „law and order”. Ze won de regionale verkiezingen vorig jaar met een overweldigende meerderheid.
Regelmatig haalt ze het verhaal aan van de twintigjarige Declan Laverty, die in 2023 doodgestoken werd door iemand die op borgtocht vrij was. Dat was de aanleiding voor ‘Declan’s wet’: „de strengste borgtochtwet in het land”, aldus Finocchiaro. Verdachten worden niet gauw op borgtocht vrijgelaten, maar moeten in de gevangenis hun rechtszaak afwachten.
Anthony Beven, interim-CEO van de North Australia Aboriginal Justice Agency.
Critici stellen dat de regeringspartij politiek garen spint met harde woorden over criminaliteit. „Ze spelen in op de angst van mensen, maar doen niets aan de onderliggende oorzaken”, zegt Anthony Beven. En dat is voornamelijk armoede, stelt hij. „De kosten van het levensonderhoud zijn de pan uit gerezen. Mensen hebben honger, ze zijn wanhopig. Er is geen werk. Ze grijpen naar drugs en alcohol en daardoor zien we een enorme toename van huiselijk geweld. Kinderen worden aan hun lot overgelaten.”
Ook Aboriginal kinderen belanden veelvuldig achter de tralies, vaak voor vergrijpen zoals winkel- of autodiefstal. Bijna alle kinderen in jeugddetentie zijn van inheemse afkomst. Hun aantallen nemen rap toe sinds de regering de leeftijd waarop kinderen vervolgd kunnen worden heeft verlaagd van twaalf naar tien jaar. Daarnaast worden bepaalde vergrijpen, zoals belediging van een politieagent, strenger bestraft. „Stevige actie is nodig om de vicieuze cirkel van jeugdcriminaliteit te doorbreken en de gemeenschap weer veilig te maken”, zei Finocchiaro onlangs tegen nieuwszender ABC.
Mensenrechtenorganisaties veroordelen het harde optreden. „Dit zijn kinderen die zélf slachtoffer zijn”, zei Shahleena Musk, kinderrechtencommissaris van het Noordelijk Territorium, tegen ABC. „Het gaat vaak om kinderen die met misbruik, verwaarlozing en mishandeling te maken hebben. Dat probleem moet worden aangepakt, het helpt niet ze in de gevangenis te gooien.”
De leefomstandigheden in de gevangenissen zijn zo erbarmelijk dat politici eerder dit jaar aan de bel trokken bij de VN-rapporteur voor de rechten van inheemse volken. „Er zitten tot achttien mensen opgepropt in een cel. Gevangenen moeten op de grond slapen. Soms slapen ze naast een toiletpot omdat er te weinig ruimte is”, zei onafhankelijke politicus Yingiya Guyula tegen ABC. In een brief aan de Verenigde Naties riep hij de rapporteur op het Noordelijk Territorium te bezoeken.
Vanwege de enorme aantallen gevangenen krijgen advocaten vaak niet de kans hun cliënten in de gevangenis te bezoeken. Het systeem staat op knappen, zegt ook Beven. „Soms is er niet eens genoeg drinkwater voor alle gevangenen. Dit kan niet lang zo doorgaan, het is wachten op rellen of doden als gevolg van de overbevolking.”
Rocket samen met haar hond Ollie in Darwin.
Renae Bretherton, of Rocket zoals ze het liefst genoemd wordt, heeft persoonlijke ervaring met het leven in een Australische gevangenis. De voormalige drugsdealer weet niet precies hoe vaak ze heeft vastgezeten, het is niet op twee handen te tellen. Als kleinschalige dealer zat ze regelmatig drie tot zes maanden vast voor het verkopen van illegale middelen. „De gevangenis is hel”, zegt ze onomwonden. Voor het minste of geringste werd ze in een isoleercel gegooid. „Dat waren mijn zwaarste dagen. Er is niets, je kan met niemand praten, niemand komt langs. Ik werd langzaam gek.”
Rocket (42) is van de West-Australische inheemse Noongar-stam. Ze was zes toen ze voor het eerst drugs gebruikte. Thuis van school trof ze een groep stonede mensen aan. „Iemand gaf me een wietwaterpijp gemaakt van een barbecuesausfles en zei: ‘wil je ook? Je bent nu een grote meid’.”
Het was het begin van een leven als drugsverslaafde. Om haar verslaving te bekostigen, verkocht ze drugs. „Ik was wat je noemt een eerlijke junkie”, zegt ze lachend. „Ik stal nooit van mensen.” Ze heeft een doorrookte stem maar oogt jeugdig door haar sprankelende ogen en omgekeerde roze pet op haar hoofd. Een paar jaar geleden lukte het haar om af te kicken, mede dankzij het podcastproject Birds Eye View, waarin vrouwelijke gevangenen hun verhaal vertellen.
Ze komt nog steeds regelmatig in de gevangenis, aan de andere kant van de tralies. Als maatschappelijk werker bij de organisatie Justice Reform Initiative zet ze zich in voor het hervormen van het rechtssysteem. Rocket spreekt in oneliners. „Jailing is failing”, en „There’s no justice, just us”. Ze pleit ervoor dat verslaving behandeld wordt als een ziekte, niet als een misdaad. „Waarom drinken mensen? Dat verdient aandacht, mensen moeten psychische hulp krijgen.”
Ze wijst op het hoge recidivecijfer: zes op de tien gevangenen zitten binnen twee jaar na hun vrijlating weer achter de tralies. „Het heeft geen zin om mensen als sardientjes in een blik op te sluiten. Als dat zou werken, zou het Noordelijk Territorium de veiligste plek van Australië zijn.”
Rocket wil de samenleving bewust maken van het diepgewortelde, institutionele racisme. „Van alle mannen in de gevangenis is 90 procent Aboriginal, 80 procent van de vrouwen, bijna 100 procent van de kinderen. Dat bewijst wat mij betreft dat we een racistisch systeem hebben.”
Dat er een racistische cultuur heerst bij de politie in het Noordelijk Territorium bleek onlangs uit een onderzoek naar de dood van Kumanjayi Walker, een negentienjarige Aboriginal man van de Warlpiri-Luritja stam. In 2019 werd hij tijdens een poging hem te arresteren, doodgeschoten door politieman Zachary Rolfe. Volgens het onderzoek is het aannemelijk dat Rolfe’s racistische overtuigingen hebben bijgedragen aan de dodelijke confrontatie. Ook wees het onderzoek op institutioneel racisme bij de politie.
In de lokale rechtbank van Darwin zit de zittingsdag er bijna op als blijkt dat iemand is vergeten. Al sinds de ochtend wacht een man in een cel onder de rechtszaal op zijn voorgeleiding. „We hebben helaas geen tijd meer om uw zaak vandaag te behandelen”, zegt rechter Ozolins tegen de man die stilletjes achter het glas zit. Zijn familie is van ver gekomen om bij de zitting aanwezig te zijn: een oudere vrouw met een rollator, een vrouw met een baby. Ze zwijgen terwijl hun familielid terug naar zijn cel gebracht wordt.
Gemiddeld zitten verdachten negentig dagen in de cel voordat hun zaak door de lokale rechtbank behandeld wordt. Bij het Hooggerechtshof is de gemiddelde wachttijd 350 dagen.
Bijna de helft van de gedetineerden in het Noordelijk Territorium zit in voorarrest en is niet veroordeeld. Als ze onschuldig worden bevonden, krijgen ze geen compensatie voor de tijd die ze onterecht vast hebben gezeten. „Ze krijgen hun bezittingen terug en dan is het; ‘veel succes’”, zegt Beven. De grote gevolgen van langdurige opsluiting worden genegeerd, stelt hij. „Ken je het adagium ‘recht dat wordt uitgesteld is recht ontzegd’? Dat is precies wat hier aan de hand is.”
Source: NRC