In de Haagse rechtbank voltrok zich donderdag ronde drie van het gevecht om vrijgave van data over veestallen. Journalisten wachten al drie jaar op de gegevens, maar minister Femke Wiersma blijft de onvermijdelijke openbaarmaking vertragen.
is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over financiën en landbouw.
De woorden ‘frustratie’ en ‘gefrustreerd’ vallen meermaals tijdens de rechtszitting in het Haagse justitiepaleis. Daar dient het kort geding dat journalisten tegen demissionair landbouwminister Femke Wiersma hebben aangespannen. De advocaten van de landbouworganisaties die met Wiersma mee procederen tonen verbaal begrip voor het negatieve sentiment onder hun opponenten.
De verondersteld gefrustreerden zijn journalisten van dagblad NRC, onderzoeksplatform Follow the Money en Omroep Gelderland. Zij vroegen het ministerie van Landbouw eind 2022 gegevens te verstrekken over de stallocaties en dieraantallen van Nederlandse landbouwbedrijven.
Deze gegevens moet de minister op grond van de Wet open overheid (Woo) publiceren als daarom gevraagd wordt. Daar bestaat geen enkele twijfel over. Zowel Wiersma als haar ambtsvoorganger Piet Adema heeft verklaard verplicht te zijn tot openbaarmaking, omdat het om uitstootgegevens gaat.
Burgers hebben wettelijk recht om te weten aan welke milieuvervuiling en gevaarlijke stoffen ze worden blootgesteld. Data over de veestapel vallen onder emissiegegevens, omdat de uitstoot van veehouderijen en andere agrarische bedrijven negatieve gevolgen kan hebben voor mens en milieu.
Maar NRC, Follow the Money en Omroep Gelderland vragen de data vooral op omdat ze de doelmatigheid van Wiersma’s stikstofbeleid willen controleren. Of de miljarden euro’s kostende maatregelen effectief zijn, is alleen na te gaan als journalisten en anderen kunnen zien hoe de dieraantallen zich op elke locatie ontwikkelen.
De advocaat van de journalisten onderstreept dit tijdens de zitting. ‘Op dit moment heeft de minister een informatiemonopolie. Niemand kan toetsen of haar beleid, dat onder vuur ligt, werkelijk zo effectief is als zij beweert. Juist daarom is het handelen van de minister zo ernstig.’
Ondanks de onontkoombare wettelijke verplichting tot openbaarmaking, wachten de journalisten al bijna drie jaar. Dit terwijl Adema vrij snel nadat hij de Woo-verzoeken had ontvangen besloot die te honoreren. De wet laat hem geen andere keus.
Hoewel de uitkomst (openbaarmaking) bij voorbaat vaststaat, gaf Adema agrariërs toch de gelegenheid bezwaar te maken. LTO Nederland, de grootste landbouwbelangenorganisatie, gaf in februari 2023 brede ruchtbaarheid aan die bezwaarmogelijkheid.
Mede dankzij dat publiciteitsoffensief maken drieduizend van de zestigduizend Nederlandse agrariërs bezwaar tegen de publicatie van de gevraagde landbouwdata.
Hun belangrijkste argument is dat openbaarmaking hun persoonlijke veiligheid in gevaar brengt. De meeste boeren wonen naast hun veestallen, dus op hetzelfde adres als hun bedrijf. Met de Woo-bestanden zouden hun privéadressen op straat komen te liggen.
Dierenrechtenactivisten zouden daar hun voordeel mee kunnen doen door veehouders thuis op te zoeken en te bedreigen, of door vernielingen te plegen. ‘Agrariërs worden gezien als natuur- en milieuvervuilers en worden daarom zeer regelmatig geconfronteerd met agressie, intimidatie, vernielingen en stalbezettingen’, betoogt de advocaat van de landbouworganisaties.
Het punt is alleen dat die adresgegevens allang openbaar zijn. De advocaat van de journalisten wijst de rechter erop dat iedereen deze adressen kan opzoeken in het openbare Handelsregister, of in andere publiekelijk beschikbare gegevensbestanden over landbouwsubsidies en -vergunningen. Maar níét openbaar zijn de relevante data over stallocaties en dieraantallen die daaraan gekoppeld zijn – en daar gaat het de media om.
Los daarvan mag openbaarmaking van zulke emissiegegevens niet geweigerd worden. De bezwaarmogelijkheid die Adema bood was zinloos, omdat de uitkomst bij voorbaat vaststond. Maar het toelaten van bezwaren vertraagde de openbaarmaking wel fors, doordat boeren tegen de afwijzing van hun bezwaren beroep konden aantekenen bij de rechtbank – en dat ook deden.
De rechtbank Overijssel behandelde de zaak tussen de boeren en de minister in januari van dit jaar. Wiersma was Adema inmiddels opgevolgd en besloot halverwege de rechtszitting plotsklaps Adema’s besluit om de bezwaren van de boeren af te wijzen, terug te draaien. Ze wil de bezwaarprocedure volledig overdoen, omdat niet alle zestigduizend boeren via een persoonlijk bericht op de hoogte zijn gesteld van de bezwaarmogelijkheid.
Dat landbouworganisaties destijds de boodschap dat er bezwaar gemaakt kon worden breed in de sector verspreidden, doet daar volgens Wiersma niets aan af. Dat een nieuwe bezwaarprocedure openbaarmaking van de gevraagde gegevens niet kan verhinderen, is kennelijk ook niet relevant.
Wiersma’s enige doel is vertraging, het zo lang mogelijk uitstellen van het onvermijdelijke. Dat is tenminste de conclusie die de rechtbank in Zwolle op 10 juli trok in een kort geding dat de mediaorganisaties hadden aangespannen. De Zwolse rechter vindt dat Wiersma ‘misbruik maakt van haar bevoegdheid’, omdat haar handelswijze ‘geen rechtens te respecteren doel’ dient.
De minister legt zich niet bij dat vonnis neer, maar gaat in hoger beroep bij de Raad van State, tegen het advies van haar ambtenaren in. De hoogste bestuursrechter behandelt dat hoger beroep volgende week donderdag al, dus binnen een maand na ontvangst van het beroepsschrift. Dit tempo is uitzonderlijk. Wiersma’s advocaat vindt het ‘bijzonder’ en ‘razendsnel’.
De advocaat van de journalisten ziet het als een hoopvol ‘signaal’. Of de media-advocaat het humeur van de rechtspraak goed aanvoelt, zal moeten blijken. De civiele rechtbank doet op 4 september uitspraak in het donderdag gevoerde kort geding.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant