Schepen uit de Russische schaduwvloot kunnen ongestoord door het Nederlandse deel van de Noordzee varen. Tot op heden is er geen enkel schip gecontroleerd, blijkt uit navraag door de Volkskrant, ondanks de bedreiging die ervan uitgaat.
Laurie Treffers is onderzoeksjournalist bij de data- en onderzoeksredactie van de Volkskrant.
In januari nam de Tweede Kamer een motie aan die de regering oproept om ‘de veiligheid van onze infrastructuur in de Noordzee actief te gaan handhaven’ door vermeende schaduwvlootschepen ‘tot 393 kilometer uit de kust te stoppen en te onderzoeken’. Volgens de Kamer vormen de schepen een grote bedreiging voor vitale infrastructuur. Ook is de kans op olielekkage groter bij verouderde schepen.
De Russische schaduwvloot bestaat naar schatting uit zo’n duizend tankers die Russische olie vervoeren naar landen als India en China. Ze varen onder een valse vlag of onder de vlag van landen die het niet nauw nemen met westerse sancties.
Steeds meer Europese landen voeren wel controles uit. Daarbij vragen de landen aan de schippers hun verzekeringspapieren te tonen. Noorwegen maakte op 8 augustus bekend alle buitenlandse tankers in haar Exclusieve Economische Zone (EEZ) te vragen naar verzekeringspapieren. In juli begonnen Duitsland en Zweden daar mee. Groot-Brittannië, Denemarken, Estland en Finland voeren al langer controles uit.
De controles zijn er niet alleen om de Russische olie-inkomsten te dwarsbomen, maar ook om sabotage te voorkomen en het risico op olielekken te verkleinen. Omdat de verouderde, slecht onderhouden schepen obscure eigenaren hebben en slecht verzekerd zijn, is onduidelijk wie opdraait voor mogelijke natuurrampen.
Daarnaast is de schaduwvloot in het verleden verdacht van sabotage in de Oostzee. Zo houdt Finland een inmiddels gesanctioneerde schaduwtanker verantwoordelijk voor de schade aan de Estlink-2, een belangrijke onderzeese stroomkabel tussen Finland en Estland.
Het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat meldt dat dergelijke controles niet uitvoerbaar zijn door juridische beperkingen. Volgens Alex Oude Elferink, hoogleraar Internationaal Recht van de Zee, is er echter geen enkele juridische beperking om doorvarende schepen in de EEZ op vrijwillige basis te verzoeken om papieren aan te leveren.
De meeste Europese landen voeren hun controles op vrijwillige basis uit. En met succes: uit onderzoek van maritiem nieuwsplatform Lloyd’s List blijkt dat meer dan 90 procent van de gecontroleerde schepen hun papieren aanleveren. Het is onbekend in hoeveel gevallen er valse papieren worden opgestuurd.
Het gebrek aan controles in de Noordzee lijkt een kwestie van praktische bezwaren. Dit soort controles zijn volgens het ministerie ‘technisch moeilijk uitvoerbaar vanwege de geografische ligging van Nederland en het gebrek aan juridische grondslag om deze controles uit te voeren’.
Waar andere Europese landen controles uitvoeren in smalle zeestraten, varen schepen in de Nederlandse EEZ op grote afstand van de kust. Door het beperkte bereik van de marifoon kunnen deze schepen niet vanaf land worden aangeroepen. Het zou ‘zeer veel capaciteit vragen’ om controles uit te voeren. Dat zou per schip of vliegtuig moeten gebeuren, aldus het ministerie.
Het ministerie van I&W zegt wel toegang te hebben tot informatie die andere landen vergaren bij hun controles. Daarnaast ‘onderzoekt het kabinet’ op welke manier Nederland controles ‘verder kan inzetten tegen de Russische schaduwvloot in Nederlandse wateren’. Hoe lang dat gaat duren, of welke methodes worden onderzocht, kan het ministerie niet verduidelijken.
‘Onder aan de streep hebben we een kabinet dat enerzijds erkent dat onze veiligheid in het geding is door Russische hybride oorlogsvoering en dat de schaduwvloot de Russische oorlogskas blijft vullen. Anderzijds is het kabinet al acht maanden bezig met onderzoeken of we controles kunnen uitvoeren’, aldus Kamerlid Jan Paternotte (D66), een van de indieners van de motie in januari. ‘Het kabinet zegt wel actie te willen ondernemen, maar dan vind je het of niet belangrijk genoeg, of wil je niks doen.’
De Britten hebben tussen oktober en eind juni 343 schepen gecontroleerd in het Kanaal, bleek uit het onderzoek van Lloyd’s List. Estland heeft sinds juni vorig jaar 1.033 controles uitgevoerd. De Finnen deden dat sinds december 1.200 keer.
Juridisch experts buigen zich nu over de vraag wat Europese landen kunnen doen als een kapitein een verzekeringscontrole weigert. Het recht op vrije doorvaart beperkt de opties: verdachte schepen mogen niet zomaar worden betreden voor een inspectie. Stateloze schepen vormen volgens Oude Elferink de uitzondering op die regel. Van de 444 schepen op de Europese sanctielijst vaart bijna 20 procent onder valse vlag.
Toch maken Europese landen nog weinig gebruik van die juridische uitzondering. ‘Je ziet dat Europese landen heel huiverig zijn om precedenten te scheppen voor scheepvaartsroutes waar de EU zelf belang bij heeft. Die staten kunnen dan ook zeggen: jullie interpreteren de regels anders, dan doen wij dat ook’, aldus Oude Elferink.
Ook kan ingrijpen op zee tot militaire escalatie leiden, zo bleek in mei in de Finse Golf. De Estlandse marine wilde een gesanctioneerde, stateloze olietanker uit hun wateren escorteren, nadat het weigerde mee te werken aan een verzekeringscontrole. Prompt stuurde Rusland een straaljager om het schip te beschermen.
Ook het feit dat een Russisch marineschip in juni twee schaduwtankers door de Noordzee escorteerde, bevestigt dat Rusland bereid is militaire middelen in te zetten om zijn schaduwvloot te beschermen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant