Indonesië Deze zondag vierde Indonesië tachtig jaar onafhankelijkheid. Een goed moment voor Nederland om verder te kijken dan het postkoloniale verhaal en het grote potentieel van het land te onderkennen, vinden Rizal Shidiq en Floris Harm.
Een kraampje in Jakarta waar versiering voor de 80ste verjaardag van de Indonesische onafhankelijkheid wordt verkocht.Foto Ajeng Dinar Ulfiana/Reuters
Op 17 augustus viert Indonesië 80 jaar onafhankelijkheid. Na acht decennia is het goed als Nederland verder kijkt dan het postkoloniale verhaal en Indonesië ziet zoals het nu is: een opkomende Aziatische reus en een essentiële partner voor economische samenwerking, innovatie en gezamenlijke vooruitgang.
Rizal Shidiq is Research fellow bij het LeidenAsiaCentre en Universitair docent Economieën in Zuid- en Zuidoost-Azië, Universiteit Leiden.
Floris Harm is uitvoerend Directeur van het LeidenAsiaCentre.
Indonesië heeft sinds de onafhankelijkheid een enorme inhaalslag gemaakt. Volgens de Maddison Project-dataset was de economie van West-Europa in 1950 nog eenentwintig keer groter dan die van Indonesië. In 2022 was de economie van West-Europa nog maar vijf keer groter.
Indonesië is geïndustrialiseerd: de toegevoegde waarde uit de industrie- en dienstensector is sinds 1960 ruim verdubbeld tot 66 procent in 2024. In 1969 woonde slechts 14 procent van de bevolking in stedelijke gebieden; vandaag is dat bijna 60 procent. Het armoedecijfer daalde spectaculair: van ongeveer 60 procent in de jaren zestig tot minder dan 10 procent nu (op basis van de nationale armoedegrens).
Kortom: Indonesië is nu een opkomende economie van 285,7 miljoen inwoners, met een solide staat van dienst op het gebied van economische groei, en is gestaag aan het transformeren tot een industriële, stedelijke en naar hoge inkomens strevende natie.
Toch weerspiegelt de economische relatie tussen beide landen dit beeld niet. Nederland is een belangrijke bestemming voor de Indonesische export: Nederland staat op de zeventiende plaats (voornamelijk voor palmolie en afgeleiden). Andersom geldt dat niet: Indonesië staat slechts op plaats 52 als bestemming voor Nederlandse export. Op het gebied van handel in diensten geldt dat Nederland, ondanks zijn positie als grote mondiale exporteur en importeur van diensten, slechts 0,24 procent van zijn totale dienstenexport naar Indonesië stuurt en slechts 0,15 procent van zijn diensten daarvandaan importeert. Ook ziet Nederland Indonesië niet als een grote partner voor buitenlandse investeringen – hoewel Indonesië dat wel zo ziet.
Je zou kunnen stellen dat deze scheve verhouding komt door de hoge kosten van zakendoen in Indonesië – een eufemisme voor wijdverbreide corruptie en grote zakelijke onzekerheden. Daar zit een kern van waarheid in. Ondanks grote verbeteringen in de afgelopen twintig jaar is corruptie nog steeds hoog. De juridische bescherming is verre van perfect. De bureaucratie helpt over het algemeen niet mee.
Maar de onderschatting van Indonesië is een gemiste kans voor Nederland én voor Indonesië – om te profiteren van handel en investeringen in de snel groeiende Indonesische economie, zelfs als je de kosten van zakendoen daar meerekent. Juist nu de VS eenzijdig en fors zijn tariefmuren heeft verhoogd, kan Indonesië uitgroeien tot een aantrekkelijk alternatief.
Er is nu al sprake van intensief grensoverschrijdend verkeer en uitwisseling van ideeën tussen beide landen. In 2024 vroegen ongeveer 200.000 Indonesiërs een Schengenvisum aan, waarvan 55.000 via Nederland. Met een groeiende middenklasse zien we steeds meer Indonesische toeristen door het Rijksmuseum wandelen – goed nieuws, want hun uitgaven ondersteunen ook de lokale economie.
Nederland is een favoriete bestemming voor Indonesiërs om in het buitenland te studeren. Momenteel studeren er ongeveer 2.400 Indonesische studenten in Nederland. Naast een aanzienlijk aantal ontvangers van de overheidsbeurs LPDP, sturen steeds meer welgestelde ouders hun kinderen hierheen, aangetrokken door de hoge onderwijskwaliteit en culturele vertrouwdheid.
In Indonesië is een sterke vraag naar Nederlands hoger onderwijs. De beste manier om daarop te reageren is door het aanbod te vergroten. Dat komt beide kanten ten goede: de uitwisseling van ideeën bevordert innovatie; het draagt bij aan het behoud van de Nederlandse excellentie in wetenschap en geesteswetenschappen; het draagt bij aan de financiering van onderwijs en onderzoek aan universiteiten.
In politiek opzicht is Indonesië eveneens een interessante partner – en ook dat was weleens anders. Na de onafhankelijkheid in 1945 kon Indonesië lange tijd niet als een liberale democratie worden beschouwd. Soekarno’s geleide democratie en Soeharto’s autoritaire Nieuwe Orde plaatsten Indonesië van 1950 tot 1998 onderaan de wereldranglijst voor democratie. Maar sinds de Reformasi in 1998 is het Indonesië gelukt om een democratie op poten te zetten en te consolideren.
Ook in dat opzicht wordt Indonesië’s potentieel onderschat. Natuurlijk is Indonesië (nog) geen schoolvoorbeeld van een liberale democratie. Zo heeft het land de afgelopen tien jaar een democratische terugval gezien. Sinds de presidentsverkiezingen van 2024 is die zelfs versneld. Dat is een zorgwekkende trend, die helaas onderdeel is van de wereldwijde achteruitgang van de liberale democratie.
Dit maakt samenwerking tussen Nederland en Indonesië in het verdedigen van de mondiale democratie te midden van oprukkend populisme des te belangrijker. Net als India laat Indonesië laat zien dat democratie hand in hand kan gaan met respectabele economische groei in een grote economie – en weerlegt daarmee het idee dat economische groei in ontwikkelingslanden alleen mogelijk is onder een autoritair regime.
De weg die Indonesië heeft afgelegd, is een bijzonder experiment in het nastreven van democratie binnen een enorm en complex sociaal weefsel – geen geringe prestatie, gezien de immense diversiteit. Het is eigenlijk een wonder dat Indonesiërs er tachtig jaar geleden in slaagden samen een nieuwe natie, een moderne staat te vormen. En nog opmerkelijker: ondanks vele beslissende momenten in de geschiedenis zijn zij hecht verenigd gebleven.
De reis is echter nog lang niet ten einde. Veel Indonesiërs worstelen nog steeds met het idee van individuele vrijheid. Anti-democratische krachten zijn alom aanwezig. Maar wanneer Indonesië erin slaagt om zijn democratie te verdedigen én te behouden, zal dat wereldwijd grote impact hebben. Het succes van Indonesië als diverse en inclusieve samenleving zal landen (zoals Nederland) met een langere democratische traditie inspireren bij de verdediging van liberale waarden.
Source: NRC