De Europese leiders mochten deze week nog even met Trump praten, via een video-verbinding, voordat hij Poetin ontmoet. De ingelaste video-top kon een pijnlijke waarheid niet verhullen: Europa en Oekraïne zitten niet aan tafel bij een gesprek dat cruciaal kan zijn voor de Europese veiligheid.
Het was te danken aan de energieke diplomatie van de Duitse bondskanselier Friedrich Merz dat Europese leiders nog even op Donald Trump konden inpraten, voordat hij naar Alaska afreisde om vrijdagavond zijn Russische ambtgenoot Vladimir Poetin te ontmoeten. De Europese afwezigheid bij deze ontmoeting is het slotstuk van een ongelukkige zomer voor Europa.
In de Financial Times sprak Marc De Vos van de Brusselse denktank Itinera Institute over ‘de zomer van vernedering’. Columnist Lionel Laurent van persbureau Bloomberg ging nog verder. Volgens hem spreken Europese elites steeds vaker over een naderende ‘eeuw van vernedering’, vergelijkbaar met de 19de eeuw in China, toen het land in naam zelfstandig bleef maar totaal gedomineerd werd door Europese koloniale machten.
De gewraakte zomer begon in juni met de Navo-top in Den Haag, toen de Europeanen schaamteloos de hielen van Donald Trump likten. In juli werd de Europese Unie voor schut gezet door Israël, dat straffeloos een deal voor meer humanitaire hulp aan Gaza negeerde. In juli legde Trump de Europese Unie een basis-importheffing van 15 procent op. De grootste interne markt ter wereld bleek niet in staat een betere deal te krijgen dan veel kleinere natiestaten als Japan en Zuid-Korea. En nu aanschouwen de Europeanen vanaf de zijlijn hoe Poetin en Trump zich over de kaart van Europa buigen.
Natuurlijk kunnen er kanttekeningen worden geplaatst bij de ‘zomer van vernedering’. De verhoging van de defensie-uitgaven die op de Navo-top werd afgesproken, was sowieso hard nodig. Bovendien is Europa in militair opzicht voorlopig nog altijd afhankelijk van de Verenigde Staten. Een breuk met Trump zou rampzalige gevolgen hebben gehad voor de oorlog in Oekraïne en de Europese veiligheid.
Een importheffing van 15 procent is hoog, maar het had erger gekund. De argeloze Zwitsers kregen 39 procent aan hun broek. Het is gemakkelijk roepen dat de EU haar poot stijf moeten houden, zei Europees commissaris Maros Sefcovic, maar een escalerende handelsoorlog zou vijf miljoen banen op het spel hebben gezet, in een Europese economie die het toch al niet zo geweldig doet.
Niettemin is de politieke prijs hoog, zoals veel analisten en politici hebben geconstateerd. Trump heeft gezien dat Europa zwak is, en zal terugkomen met nieuwe eisen. Ook China weet dat Europa succesvol onder druk kan worden gezet.
De EU is niet gebouwd op het huidige stormachtige geopolitieke klimaat. De Europese eenwording werd juist opgezet nadat Europa in twee wereldoorlogen bijna ten onder was gegaan aan de geopolitieke ambities van zijn natiestaten. Door handel en samenwerking werd Europa gepacificeerd. Met de nodige zelfgenoegzaamheid zagen de Europeanen zichzelf als vreedzame handelslieden die hun gewelddadige verleden hadden overwonnen.
In zijn boek Why Europe Will Run the 21st Century, uit 2005, sprak de Britse politicoloog Mark Leonard over Europa’s ‘epische ontsnapping aan de geschiedenis’. Het Europese model van regionale samenwerking zou zich over de hele wereld verspreiden, voorspelde Leonard. ‘We zullen de opkomst zien van een ‘nieuwe Europese eeuw’. Niet omdat Europa de wereld zal runnen als een rijk, maar omdat de wereld het Europese model zal volgen.
De Europeanen waren zo druk bezig met het overwinnen van de demonen uit hun verleden dat zij blind waren voor nieuwe geopolitieke gevaren. Europa maakte zich afhankelijk van Russisch gas, de Chinese markt en Amerikaanse bescherming. Nu wordt het Europese model van liberale democratie aangevallen door autoritaire leiders als Poetin, Trump en de Chinese president Xi Jinping, die hun bevolking binden in een agressief nationalisme. Europa ontsnapte aan de geschiedenis, maar de geschiedenis haalde Europa weer in.
Op papier heeft Europa mogelijkheden genoeg om zich te weren in deze nieuwe rauwe wereld. Het is rijk genoeg om zich te verdedigen tegen Rusland, dat een even hoog bruto binnenlands product heeft als de Benelux. Het kan zijn aanvoerlijnen en afzetmarkten diversifiëren, zodat de eenzijdige afhankelijkheid van China en de VS wordt afgebouwd. Het kan zijn interne markt verdiepen door nationale barrières weg te nemen. Volgens het Internationaal Monetair Fonds zou dat het equivalent opleveren van een Amerikaanse importheffing van 44 procent.
De ideeën zijn er, maar geldt dat ook voor de politieke wil en de slagkracht? In theorie zijn vrijwel alle lidstaten voor meer Europese samenwerking, maar in de praktijk geven nationale belangen vaak de doorslag. Duitsland blokkeerde sancties tegen Israël en wilde een handelsoorlog met de VS voorkomen om zijn auto-industrie te beschermen. Frankrijk is een groot pleitbezorger voor een sterk Europa, maar houdt een vrijhandelsakkoord met Zuid-Amerika tegen omdat de Franse boeren er te veel schade van zouden ondervinden.
Wellicht dwingt een steeds vijandiger buitenwereld Europa tot meer integratie. De ‘zomer van vernedering’ moet worden gebruikt als een adempauze, schreef Nicolai von Ondarza van de Duitse denktank SWP op de nieuwssite Euractiv. Europa krijgt even lucht, omdat de Amerikanen zich niet van de Navo hebben afgewend en een handelsoorlog voorkomen is. Maar die tijd moet gebruikt worden om zo snel mogelijk zelfstandig te worden, en vooral om zich los te maken van de verstrengeling met Amerika, de ooit liefhebbende daddy die zich heeft ontwikkeld tot een onbetrouwbare bullebak die zijn eigen kinderen chanteert.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant