Plastictop Na drie jaar en zes onderhandelingsrondes is er geen wereldwijd plasticakkoord gesloten. De Europese Unie baalt ervan, maar kan intussen zelf ook meer doen tegen het plasticprobleem.
Een kunstwerk van de Canadese kunstenaar, activist en fotograaf Benjamin Von Wong getiteld ‘The Thinker’s Burden’, speciaal gemaakt voor de plastictop in Genève.
Moe en met lege handen vertrokken delegaties van 184 landen vrijdag uit het Zwitserse Genève, nadat de onderhandelingen over een VN-akkoord tegen plasticvervuiling waren mislukt. Het was al een herkansing, want afgelopen december lukte het in Zuid-Korea ook al niet om tot een akkoord te komen. Onduidelijk is wanneer de herkansing wordt herkanst.
In totaal zijn er nu zes onderhandelingsrondes geweest, waarbij de vergaderingen steeds meer gingen klinken als een plaat die in een groef blijft steken. De grootste groep landen, waartoe ook de Europese Unie behoort, wil een ambitieus akkoord. Hun grootste wens is dat de productie van plastic wordt aangepakt. We produceren nu meer dan tweehonderd keer zoveel plastic als in 1950, en de torenhoge productie dreigt komende decennia nog eens te verdubbelen. Het zelfverklaarde blok ambitieuze landen (met ook Afrikaanse en Zuid-Amerikaanse landen, Canada en Australië) vreest dat een almaar groeiende productie van fossiel plastic de afvalverwerking verder overspoelt, plasticrecyclers buitenspel zet en wegwerpplastic alleen maar aantrekkelijker maakt.
Maar voorstanders van een ambitieus akkoord stuiten op een (kleiner) blok landen, met daarin onder meer Saoedi-Arabië en Koeweit. Deze landen hameren erop dat besluiten over een milieuverdrag alleen bij consensus genomen zouden moeten worden.
Tegelijk doen ze alles om zo’n verdrag bij voorbaat uit te hollen: de productie van plastic mag niet alleen onaangetast blijven, ook andere maatregelen blokkeren ze. Zoals het verbod op sommige schadelijke stoffen die nu aan plastic worden toegevoegd, of het terugbrengen van het gebruik van (wegwerp-)plastic. De groep landen werd extra machtig toen de Verenigde Staten zich erbij aansloten na het aantreden van de regering-Trump. Na China produceert geen land zoveel plastic als de Verenigde Staten.
De Deense milieuminister Magnus Heunicke, die onderhandelde namens de Europese Unie, was teleurgesteld dat tien dagen onderhandelen opnieuw geen resultaat heeft opgeleverd. Hij noemde het „tragisch en diep teleurstellend om te zien dat sommige landen proberen een akkoord te blokkeren”. Maar hoewel alle aandacht nu gaat naar het mislukken van de top, heeft de EU wel degelijk zelf ook instrumenten in handen om plasticvervuiling te verminderen.
Wat in elk geval géén handige aanpak zou zijn, is om op eigen houtje minder plastic te gaan produceren. Dat zegt Kim Ragaert, hoogleraar circulaire plastics bij de Universiteit Maastricht. „Als je zegt: wij maken geen plastics meer, verschuift de productie alleen maar verder naar de VS en China – waar het vaak nog vervuilender gebeurt.”
Wel zou de EU kunnen overwegen serieus aan reductie te doen, zegt Ragaert. „Bijvoorbeeld door te sturen op minder verpakkingen. Zoals regels over de grootte van porties in verpakkingen. En meer investeren in hergebruik en hervulbare verpakkingen.”
Sinds 2021 zijn binnen de EU sommige wegwerpproducten al verboden, waaronder plastic rietjes en bestek. Ook moeten producenten nu duidelijk melden op hun product (zoals wegwerpbekers) dat er plastic in zit.
Binnenkort wordt deze richtlijn herzien, en milieuorganisaties hopen dat de regels dan strenger worden. Zo bepleit de Fair Resource Foundation beter beleid voor hergebruik van bekers en verpakkingen, een verbod op vochtige doekjes waar plastic in zit, en op sigarettenfilters, die ook een grote bron zijn van microplastics in het milieu.
Intussen is er een andere, ingrijpende wet op komst. Dit is een Europese bijmengverplichting die producenten, bijvoorbeeld van sommige verpakkingen, vanaf 2030 verplicht om gerecycled plastic te vermengen met fossiel plastic. De afgelopen anderhalf jaar gingen alleen al in Nederland meer dan tien recyclers failliet. „Het besef dringt door dat Europa meer zijn markt moet beschermen”, zegt Sanne Westra, beleidssecretaris circulaire economie van VNO-NCW.
Europese recyclers kunnen niet concurreren met de prijs van nieuw plastic. „Vanuit China wordt heel veel plastic op de Europese markt gedumpt”, zegt Westra. VNO-NCW staat dan ook „volledig achter” zo’n bijmengverplichting. „Het is heel belangrijk dat we vraag creëren naar gerecycled materiaal. Want alleen het creëren van aanbod blijkt niet voldoende. En in deze tijd kun je het echt niet meer verantwoorden dat we zoveel plasticafval verbranden. Het is gewoon technisch een goede grondstof.”
Maar wil de EU echt minder plastic verbruiken, dan moet zij haar groene plannen wel in ere houden. Sinds de Europese verkiezingen (waarbij het Europarlement naar rechts opschoof) zijn veel groene wetten afgezwakt of teruggetrokken. Gerecycled plastic is duurder dan fossiel plastic, dus een deel van de industrie sputtert tegen. Zo hebben EU-milieuministers onlangs toekomstige verplichtingen over de toepassing van plastic recyclaat in nieuwe auto’s afgezwakt. Volgens het Europese milieubureau EEB gebeurde dat na druk van de auto-industrie.
Een ander onderwerp dat op tafel lag bij de VN-onderhandelingen, waren de schadelijke stoffen die worden toegevoegd aan plastic. „Europa loopt wereldwijd gelukkig al voor als het gaat om regels tegen toxische stoffen”, zegt Paul Scheepers, toxicoloog van de Radboud Universiteit. Momenteel komt het grootste probleem van buiten Europa. Te denken valt aan de pakketjes die worden besteld bij webwinkels en afzonderlijk langs de douane komen, waardoor ze vaak niet worden gecontroleerd. Onderzoeksprogramma Pointer onthulde bijvoorbeeld dat slippers op de Chinese fastfashionsite Shein voor 32,5 procent uit DEHP bleken te bestaan, waarmee ze 325 keer giftiger zijn dan wettelijk is toegestaan. „Dat is een veelgebruikte, maar ook echt schadelijke stof”, zegt Scheepers. Het kan mensen minder vruchtbaar maken en verhoogt het risico op kanker. De controle op wat de EU binnenkomt moet beter, vindt Scheepers, en er moet „meer bewustzijn komen bij de consument. Dat als ze spullen bij dit soort winkels bestellen het niet zeker is of die veilig zijn.”
Tot slot was de gebrekkige afvalverwerking van arme landen een belangrijk onderwerp op de VN-top. Vooral de olielanden vestigden hier de aandacht op, zegt Ragaert. „Maar het klopt dat in grote delen van de wereld afvalsystemen onder de maat zijn. Het merendeel van de plasticvervuiling in de oceanen komt niet uit Europa.”
De EU heeft (met de VS) decennialang een groot deel van z’n afval – waarin vaak schadelijke stoffen zaten – verscheept naar arme landen. „Als de EU hierin haar verantwoordelijkheid wil nemen, kan ze ervoor te kiezen om te investeren in afvalsystemen in ontwikkelende landen”, zegt Ragaert.
Een overzicht van de verhalen die de economieredactie vandaag heeft gemaakt
Source: NRC