Presidentsverkiezingen Bolivia Voor het eerst staat de voormalige linkse held Evo Morales zondag niet op het stembiljet bij de verkiezingen in Bolivia. Vanaf de zijlijn blijft de ex-president zich echter met de politiek bemoeien. „Als ik de rest van mijn leven zo moet doorgaan dan moet het maar.”
Bewaker van Evo Morales bij de hoofdingang van het fort waar Morales zich bevindt in de regio Chapare.
Een paar honderd mannen en vrouwen lopen met speren en stokken in een optocht naar de ingang van een uit junglehout en palmbladeren opgetrokken, geïmproviseerd fort. Af toe slaat iemand met een speer op de grond en wordt er in koor „voto nulo, carajo! [ongeldige stem, verdomme!]” geroepen. Bij een uitkijktoren naast de ingang van de vesting houden bewakers met schilden van opengesneden olievaten de wacht.
Guillermina Escobar, een inheemse vrouw in een wijde rok en met een grote hoed op waar lange vlechten onderuit steken – de typische klederdracht in deze Boliviaanse regio – gooit haar speer de lucht in. „Wij beschermen onze leider Evo Morales Ayma. Nu hij niet mee mag doen met de verkiezingen hebben we geen kandidaat. Maar we willen alleen hem. Evo is onze vader”, roept ze met hese stem en er volgt massaal applaus.
De Chapare – een tropische regio in het hart van Bolivia bekend om zijn florerende cocateelt – is de thuishaven van oud-president Evo Morales (65). Tussen 2006 en 2019 leidde hij het Zuid-Amerikaanse land en domineerde zijn links-nationalistische Movimiento al Socialismo (MAS) de nationale politiek. Maar bij de presidentsverkiezingen van deze zondag is niet alleen zijn MAS-partij na interne strijd geïmplodeerd, maar is ook Morales – voor het eerst – uitgesloten van deelname.
Bewakers van Evo Morales staan met stokken en zelfgemaakte schilden bij de hoofdingang van het fort waar hij zich bevindt in de regio Chapare.
Voor Morales, die bijna twintig jaar geleden geschiedenis schreef als Bolivia’s eerste inheemse president, blijft de macht echter lonken. Hij legt zich niet neer bij de uitspraak van het Hooggerechtshof, dat bepaalde dat hij niet meer ambtstermijnen mag dienen. Bij de verkiezingen in 2019 pleegde Morales bovendien vermoedelijk verkiezingsfraude en moest hij het land ontvluchten, nadat hij de steun van leger en politie verloor. Pas nadat zijn MAS in 2020 de verkiezingen opnieuw won en zijn partijgenoot Luis Arce president werd, kon Morales terugkeren uit ballingschap.
Sindsdien leeft hij in een zelfgecreëerd vrijstaatje in de Chapare, het gebied waar hij opgroeide tussen de campesinos, inheemsen en cocatelers. Na een leiderschapsstrijd met zittend president Arce, die hun partij volledig verscheurde, doet uiteindelijk geen van beiden mee aan de verkiezingen. Arce heeft zich vrijwillig teruggetrokken, Morales is uitgesloten. Rechtse kandidaten hebben de beste kans om door te dringen tot de tweede kiesronde, in oktober.
Of Morales zich na zondag bij die uitslag neerlegt, is twijfelachtig. In de Chapare is hij druk bezig met het mobiliseren van zijn achterban en geeft hij instructies voor de stembusgang. „Als het moet geef ik mijn leven voor papa Evo’’, zegt Guillermina Escobar stellig. Ze is moeder van vier kinderen en houdt met honderden andere aanhangers dagelijks de wacht rond het fort. Ze bivakkeren in tenten waar kinderen spelen en vrouwen kip met cassave roosteren.
De Boliviaanse oud-president Evo Morales maandag tijdens een interview op zijn hoofdkwartier in de regio Chapare.
Morales zelf oogt kwetsbaar in zijn kantoor naast de ingang van het fort waar hij NRC ontvangt. Aan de muur hangen foto’s uit zijn glorietijden. Een stralende Morales tussen zijn ideologische vrienden, wijlen Fidel Castro en Hugo Chávez. Een trots staatsieportret in pak, ernaast een jongere Morales in de cocavelden met rugzak.
Hier in de Chapare werd hij leider van verschillende vakbonden van cocaboeren. Na jaren van maatschappelijke mobilisatie schopte hij het in 2006 uiteindelijk tot president – de eerste inheemse, in een land met een overwegend inheemse Aymara en Quechua-bevolking, maar waar de presidenten eeuwenlang afkomstig waren uit de kleine Euro-Boliviaanse bovenlaag. Morales’ doorbraak was historisch.
„En nu willen mensen mij dood hebben. Vorig jaar is er een aanslag op mijn leven geweest. Ze achtervolgden me en probeerden de auto waar ik in zat te beschieten, op het nippertje heb ik het overleefd. Laatst nog vlogen er hier drones over, mijn leven is niet veilig”, zegt Morales. Vorig jaar oktober circuleerden op sociale media beelden van deze veronderstelde achtervolging en moordpoging. Volgens Morales waren aanhangers van president Luis Arce erop uit om hem te doden. „Ik heb hier 24-uursbeveiliging en steun van de bevolking”, zegt Morales.
De Boliviaanse oud-president Evo Morales dinsdag in de regio Chapare.
De ooit charismatische politicus, die gaandeweg steeds autoritairder ging besturen, komt tijdens het gesprek over als een gespannen en breekbare man. Zeker in de beginjaren oogstte zijn regering economisch succes door de rijkdom van Bolivia’s enorme gasreserves eerlijker te verdelen. Niet alleen buitenlandse energiebedrijven, maar ook de straatarme bevolking profiteerden van de opbrengsten. Gesteund door de destijds hoge wereldgasprijzen, trok hij het land uit de diepste misère en internationaal werd gesproken van het ‘Morales-wonder’.
Maar na twintig jaar bijna onafgebroken MAS-bestuur is de economie in een zware crisis beland. Er is een schreeuwend tekort aan Amerikaanse dollars, de inflatie is torenhoog en voor de tankstations staan lange rijen vanwege chronische brandstofschaarste. De regering heeft het laten afweten nieuwe gasexploraties te doen. Bolivia begint steeds meer op Venezuela te lijken in de beginjaren van de crisis daar, tien jaar terug.
„Deze verkiezingen laten een situatie zien die de afgelopen twintig jaar niet is voorgekomen. Voor het eerst is de MAS zó impopulair en is de crisis zó veelomvattend. Volgens de peilingen kan ze rekenen op maar een paar procent van de stemmen en gaat de oppositie aan kop”, zegt Lily Peñaranda, een politicoloog verbonden aan de Katholieke Universiteit in La Paz. „De rechtse partijen proberen aan de macht te komen, met hun oude politiek van voor het Morales-tijdperk. Ze willen het anders dan de afgelopen twintig jaar doen, want dat werkte ook niet. Maar niemand heeft eigenlijk echt concrete plannen voor het land”, zegt ze.
Opvallend in de peilingen is het hoge percentage van zwevende kiezers. En ook de ‘voto nulo’, de ongeldige stem waartoe Morales oproept, zou hoog scoren. Deze kan volgens een peiling van begin deze week op bijna 15 procent uitkomen.
Oud-president Evo Morales opent maandag in Shinaota een campagnehuis om een ongeldige stemmen te promoten bij de komende verkiezingen in Bolivia, in de regio Chapare.
Een aanhanger van de Boliviaanse oud-president Evo Morales houdt maandag een biljet vast met de oproep een ongeldige stem, ofwel ‘voto nulo’, uit te brengen bij de komende verkiezingen in Bolivia, in de regio Chapare.
Evo Morales wil zo via een omweg toch een rol opeisen bij de stembusgang, blijkt tijdens diverse bijeenkomsten in de Chapare. In het dorpje Shinahota, nabij zijn vesting, luisteren een paar honderd bewoners aandachtig naar zijn uitleg wat er zondag van hen verwacht wordt. Onder een tent waar veelkleurig-geblokte wiphala-vlaggen wapperen – een inheems strijdsymbool – houdt Morales een poster omhoog met de foto’s van de kandidaten. Door hun foto’s is een groot rood kruis gekrast. Erboven staat in koeienletters ‘voto nulo’. „Dus als dit het stembiljet is, dan maken jullie het zo ongeldig”, legt hij uit.
Volgens politicoloog Peñaranda is dit de enige manier van Morales om te laten zien dat hij nog macht heeft en ertoe doet. „Iedereen weet inmiddels dat een voto nulo in feite gelijkstaat aan steun voor Morales. Hij hoopt dat die ongeldige stem hoger scoort dan de oppositie en daarmee die percentages omlaag trekt”, zegt ze. „Maar uiteindelijk zal er toch een nieuwe president worden gekozen, zeer waarschijnlijk pas in een tweede ronde, en dat is zeker niet Morales.”
Een aanhanger van oud-president Evo Morales houdt maandag een inheemse vlag (whipala) vast tijdens de opening van een campagnehuis om ongeldige stemmen te promoten bij de komende verkiezingen in Bolivia in Shinaota, in de regio Chapare.
In het verleden was Morales goed in staat zijn achterban op te zwepen en de straat op te gaan. Berucht zijn de wegblokkades waarmee delen van het land werden platgelegd. Of ze daar ook toe bereid zijn als de uitslag Morales niet zint, is de vraag. Bij veel Bolivianen buiten de Chapare heerst grote electorale vermoeidheid, wat zich ook vertaalt in het hoge percentage zwevende kiezers.
„Ik denk dat ik uiteindelijk of op de nummer 1 ga stemmen in de peilingen, dat is zakenman Doria Medina, of het wordt een voto nulo”, zegt Carlos Perez, een 30-jarige taxichauffeur uit El Alto, de grote, overwegend inheemse, satellietstad van hoofdstad La Paz.
Dat zelfs bewoners in deze wijk overwegen op een vertegenwoordiger van de rechtse zakenelite te stemmen, is veelzeggend. El Alto geldt traditioneel als bolwerk van MAS en Morales, maar de huidige MAS-lijsttrekker is een relatief onbekende minister. Een andere kandidaat die nog enigszins op inheemse steun zou kunnen rekenen is Andrónico Rodríguez. Hij komt ook uit de Chapare, was ooit een pupil van Morales, maar is eveneens gebrouilleerd met de ex-president, die hem nu een verrader noemt.
Op de lokale cocamarkt in Chimoré, een grotere plaats in de Chapare, is het dan ook beter de naam van Andrónico niet hardop uit te spreken, adviseert verkoopster Isabel Camacho Salazar terwijl ze een volle zak cocabladeren aan een haak hangt en weegt. „Evo Morales is de enige leider voor ons hier. Hij heeft heel veel voor ons betekend. Op Andrónico stemmen we niet en als rechts aan de macht komt, zijn we verloren. Dan worden we als inheemsen weer opgejaagd en gediscrimineerd: daar ben ik bang voor”, zucht ze.
Isabel Camacho Salazar, een 56-jarige inheemse vrouw, verzamelt cocabladeren op de cocamarkt van de gemeenschap Chimore, in de Boliviaanse regio Chapare.
Cocabladeren zijn ook de grondstof van de in het Westen populaire drug cocaïne. Maar hier op de markt worden ze gebruikt als medicijnen, wordt er thee van gemaakt of op gekauwd als energiebron tijdens het werk op het land. „In de originele vorm is coca geen drug, ze hoort al eeuwen bij onze traditie en cultuur en is hier dus ook legaal. Dat Morales ooit als cocaboer is begonnen en ook als president altijd een simpel mens is gebleven, siert hem”, zegt de marktvrouw.
Toch zou Morales ook een schaduwkant hebben. Hij wordt al jaren achtervolgd door de zaak rond een minderjarig meisje dat hij zwanger zou hebben gemaakt. Een rechter heeft een arrestatiebevel tegen hem uitgevaardigd om hem te vervolgen wegens veronderstelde verkrachting. „Tot nu toe is hij niet verschenen in de rechtbank en hebben de autoriteiten hem niet opgehaald in de Chapare. De vraag is wat een mogelijke rechtse regering zal doen en tot wat voor spanningen dat kan leiden”, zegt politicoloog Peñaranda.
Volgens Morales is hij onschuldig en is het een politiek gemotiveerde zaak, opgestart om hem ten val te brengen. Op de vroege ochtend, kort voor de opening van een nieuw wijkkantoor waar hij zijn voto nulo zal promoten, inspecteert Morales de aanplant op een van zijn akkertjes. Terwijl hij volle, rijpe sinaasappels uit een boom plukt en met de boeren praat die zijn grond onderhouden, staan beveiligers op een afstand te kijken. „Als ik de rest van mijn leven zo moet doorgaan dan moet het maar, maar ik weet dat de mensen mij steunen”, zegt hij. „En dat als ik wel mee mocht doen, ik opnieuw president zou worden.”
De Boliviaanse oud-president Evo Morales bezoekt dinsdag met enkele boeren en bewakers cocavelden in de regio Chapare.
Bolivia gaat deze zondag naar de stembus om een nieuwe president te kiezen, maar volgens alle peilingen zal de beslissing pas half oktober vallen in de tweede kiesronde. Door de implosie van de zittende linkse-nationalistische regeringspartij MAS en de uitsluiting van ex-president Evo Morales, maken twee kandidaten volgens peilingen de meeste kans daartoe door te dringen:
Samuel Doria Medina (1958) werd rijk als topman en grootaandeelhouder van het belangrijkste cementbedrijf van het land, bestiert hotels en bezit de lokale filialen van de Amerikaanse fastfoodketen Burger King. Deed drie keer eerder mee aan presidentsverkiezingen, in 2005, 2009 en 2014. Hij presenteert zich met zijn partij Unidad als centrum-kandidaat, maar zijn winst zou een flinke ruk naar rechts beteken voor het jarenlang links bestuurde land.
Jorge ‘Tuto’ Quiroga (1960) was eind vorige eeuw minister van Financiën en vervolgens vicepresident voor de rechts-conservatieve partij ADN. In die laatste rol schoof hij in 2001 door naar het hoogste ambt toen de zittende president wegens longkanker aftrad. Hij trok zijn partij vervolgens naar links en gaf de gewapende strijd tegen de cocateelt op. Probeerde in 2005, 2014 en 2020 het presidentschap vergeefs te heroveren. Komt dit keer uit voor de centrum-rechtse Alianza Libre.
Source: NRC