ZAP De kunstwereld zegt diversiteit te koesteren, maar na het zien van de documentaire ‘Zoekjaar’, over de Chinese performancekunstenaar Nadh, concludeert onze recensent dat de ander pas wordt toegelaten wanneer hij zichzelf heeft geschikt naar het stereotype sjabloon dat er voor hem klaarligt.
Vissers rollen hun zeilschip het strand op van Maceió, in Brazilië, in de documentaire ‘Northern Winds’. Beeld NTR
‘De schoonheid zit in de weerspiegeling”, waarschuwt Jonathas de Andrade zijn cameraman João op het strand van Maceió, Brazilië. De beeldend kunstenaar raakte als kind gefascineerd door de ‘jangadeiros’ (lokale zeilers) die hun boten vanuit zee het strand op rolden.
In de korte documentaire Northern Winds (NPO 2) vertelt De Andrade dat zijn film moet zorgen voor erkenning van „de zeelui, de jangada, en de zeecultuur die typisch is voor de deelstaat Alagoas. Iets wat standhoudt en weerstand biedt, ondanks veranderende tijden, de stad, de economie”. Zijn werk is te zien op internationale biënnales, grote kunstbeurzen waar landen een eigen paviljoen hebben en waar thema’s als kapitalisme, racisme en kolonialisme via kunst worden bevraagd.
De Palestijns-Amerikaanse denker Edward Said liet in zijn boek Oriëntalisme (1978) zien hoe ook goedbedoelde kunst kan uitmonden in de imperialistische dynamiek van ‘othering’: het reduceren van niet-westerse mensen en verhalen tot stereotype ‘ander’, in een luie poging om die ander te begrijpen. Zo kan een vissersboot uit Maceió in Venetië, in 2022, een romantisch beeld worden van „het tropische, Amazonische, exotische Brazilië”. De Andrade keert zich daar fel tegen: „In het paviljoen in Venetië van een Brazilië dat geleid wordt door [toenmalig president] Bolsonaro, een Brazilië dat mensenrechten aantast, dat de Amazone vernietigt en de inheemse zwarte bevolking kapotmaakt. Hoe moet ik dat vertegenwoordigen?” Als de schoonheid in de weerspiegeling zit, dan moet het westerse en het niet-westerse beeld gelijkwaardig zijn. Dat kan alleen door het lokale perspectief serieus te nemen, en als westerse kunstliefhebber dus ook de ogen te openen voor „een Brazilië dat worstelt om z’n verschrikkelijke waarheid uit te drukken”.
Later op de avond zond de VPRO de NPO DOC Zoekjaar van regisseur Joris Koptod Nioky uit (NPO 2). Deze rauwe, intieme film volgt de Chinese performancekunstenaar Nadh. Deze goede vriend van de regisseur zit in een cruciale fase van zijn leven: na negen jaar aan de kunstacademie is hij afgestudeerd. Volgens de Nederlandse immigratieregels moeten hoogopgeleide immigranten binnen een jaar een baan vinden, anders moeten ze Nederland verlaten. Lukt Nadh het niet om binnen een jaar minimaal 2.400 euro per maand te verdienen, dan moet hij terug naar China.
Nadh is een kunstzinnige ziel, die om de haverklap zijn handtekening verandert, dan weer de naam van zijn onderneming, en zelfs zijn eigen naam. Niet heel handig voor de Belastingdienst. Aan het begin van de film lijkt Nadh nog uit een soort verwendheid of onvolwassenheid te handelen – „Ik wil kunst maken, geen noedelsoep!” – maar tegen het einde is het glashelder dat Nadh écht niet anders kan dan kunst maken. Zijn onrustige, existentieel creatieve ziel botst in slow-motion met een ijzig kalm, oneindig bureaucratisch systeem. Het is bloedstollend pijnlijk wanneer regisseur Koptod Nioky filmt hoe hij de ene na de andere subsidie om deze film te maken binnensleept, en Nadh geen enkele voor zijn performancekunst. Knap hoeveel lagen er in de film zitten, door al die verschillende verhoudingen tussen de regisseur en Nadh: de vriend, de concurrent, de hulp, de filmmaker, het onderwerp, de ander.
Als Nadh de zoveelste subsidieafwijzing ontvangt met de uitleg dat het fonds niet zeker is van de artistieke relevantie van zijn werk, nestelt een radicale twijfel zich in Nadh. Misschien moet hij terug naar China en zijn kunstenaarsbestaan opgeven. „Wat brengt kunst nu echt teweeg? Niets, volgens mij.”
De kunstwereld zegt diversiteit te koesteren, maar staat er vaak alleen voor open in een herkenbare, in te passen vorm. De ander wordt pas toegelaten wanneer hij zichzelf heeft geschikt naar het stereotype sjabloon dat er voor hem klaarligt. Zo min mogelijk anders zijn, dan mag je blijven. Of Nadh uiteindelijk is gebleven, laat de film in het midden. In een interview met de VPRO vertelt Koptod Nioky dat hij na het maken alle contact met Nadh is verloren.
Wat moet je deze week kijken? Tips voor boeiende programma's series en films
Source: NRC