A Dictionary of Color Combinations is een Japans boekje uit 1934 waarnaar de vraag maar blijft groeien. Opvallend, want het bevat geen tekst, maar kleuren. Waar komt het vandaan? En waarom willen zo veel mensen het hebben?
schrijft voor de Volkskrant over theater en populaire cultuur
‘O, ja, dit is precies wat ik zoek!’, zegt Mijke Hurkx verrukt, terwijl ze in boekhandel Athenaeum in Amsterdam door A Dictionary of Color Combinations bladert. Even daarvoor was ze op deze middag eind mei aan de kassa gekomen: ‘Hebben jullie boeken over kleuren? Ik ben net verhuisd en mijn huis moet eruit komen te zien als een Beatriz González-schilderij.’
Nog voor haar zin is afgelopen, loopt de boekverkoper naar een plankje dicht bij de kassa waar standaard een stapeltje van het kleine Japanse kleurenboekje ligt. Het is soms goed zoeken naar obscure titels in de boekhandel, maar deze weten medewerkers inmiddels blindelings te vinden.
Niet verwonderlijk, aangezien het – met ironisch genoeg misschien wel de minste woorden van het hele assortiment – al geruime tijd Athenaeums bestverkochte titel is. 2.208 exemplaren in elf jaar tijd. Daarmee stootte het andere ‘eversellers’ als De kleine prins en het eerste Harry Potter-deel van de troon.
A Dictionary of Color Combinations is zo’n boek waarvan de titel precies vertelt wat het is: een verzameling kleurcombinaties. Deze in totaal 348 combinaties worden gevormd door 159 kleuren, die semi-poëtische namen dragen als pale burnt lake (iets tussen bruin en rood) of eupatorium purple (wat meer lijkt op donkerroze).
De eerste uitgave van A Dictionary of Color Combinations stamt uit 1934. De Japanse kunstschilder Sanzo Wada (1883-1967) publiceerde zijn kleurenonderzoek onder de naam Haishoku Sōkan, wat zoveel betekent als ‘complete verzameling kleurencombinaties’.
Sinds de Japanse uitgever Seigensha de moderne pocketversie in 2010 op de markt bracht, zijn er in Nederland ongeveer 20 duizend exemplaren verkocht. ‘Uitzonderlijk voor een kunstboek’, aldus Belinda Visser van distributeur Idea Books, die verantwoordelijk is voor de internationale verkoop.
Vijftien jaar geleden kocht ze voor de wereldwijde verkoop 150 exemplaren in, nu zijn dat er om de paar maanden zo’n 25 duizend. Toen het op de markt kwam, waren er vier verkooppunten in Nederland, dat zijn er momenteel 63. ‘En dat worden er alleen maar meer’, zegt Visser.
Het predicaat ‘kunstboek’ is misschien niet helemaal juist. Hoewel het inderdaad lekker bladeren is, en de vele atypische kleurcombinaties soms schilderijtjes op zich zijn, is het in de kern een handboek waarmee kunstenaars, huiseigenaren en designliefhebbers kleuren en kleurcombinaties kunnen vergelijken en gebruiken. Inmiddels heeft het boekje ook TikTok veroverd, waar het wordt gebruikt voor het kiezen en stylen van de outfit van de dag.
Zo kent A Dictionary of Color Combinations een zeer gemêleerd publiek. Het maakt nieuwsgierig naar het verhaal achter dit succesnummer. Waar komt het vandaan? En waarom is juist dít simpele kleurenboekje uitgegroeid tot zo’n populair kunstzinnig boek?
Wie het 354 pagina’s tellende boekje openslaat, vindt achterin de legenda. Daar staat ook in welke combinaties de 159 kleuren voorkomen. Eupatorium purple is bijvoorbeeld terug te vinden in combinaties 215, 315 en 322.
Op de pagina met combinatie 315 valt te zien dat Eupatorium Purple goed samengaat met Golden Yellow, Grenadine Pink en Sulphur Yellow.
Deze kleuren zijn afgebeeld als rechthoekige vlakken die als legoblokjes op of naast elkaar liggen en zo in een oogopslag de gepresenteerde combinatie tonen. Daaronder staan de namen van de kleuren in hetzelfde raster. Dit even strakke als simpele systeem is toegepast op combinaties van twee, drie en vier kleuren, en beslaat 90 procent van het boek.
De andere 10 procent is een 24 pagina’s tellende Japanse introductietekst met uitleg over de ontstaansgeschiedenis van de studie. Ondanks het grote internationale succes is het boekje opvallend genoeg niet vertaald – en dus lieten we het vertalen. De Engelse kleurnamen stonden wel al in de originele uitgave in de jaren dertig. Dit heeft waarschijnlijk te maken met de fascinatie van auteur Sanzo Wada voor de westerse schilderkunst.
Al sinds zijn studententijd – hij studeerde in 1904 af aan de School of Fine Arts in Tokio – was Wada gefascineerd door kleur. Na omzwervingen in Europa ontmoette hij een Indiase handelaar die hem vertelde hoe lastig het was om internationale overeenstemming te bereiken over kleurtinten. En dat een gestandaardiseerde kleurentaal het handelaarsleven makkelijker zou maken.
Daarop richtte Wada in 1927 de Japan Standard Color Association op, wat later het landelijk erkende Japan Color Research Institute werd. Een organisatie voor kleuronderzoek gestoeld op drie onderzoekspunten: het verzamelen en definiëren van kleuren, het ordenen van kleuren op basis van kleurtoon, helderheid en verzadiging én een onderzoek naar harmonie, waarbij wordt onderzocht hoe kleurencombinaties werken in het dagelijks leven, in kunst en in design.
Een paar jaar later gaf Wada het boek Shikmei Sokan uit, een register met 171 kleurenstalen. Hiervoor verzamelde en onderzocht hij restmaterialen als stof, leer, papier en keramiek en werkte hij samen met experts uit de schilderkunst, literatuur en natuurwetenschappen. Dit register leidde twee jaar later tot het boek Haishoku Sōkan, bestaande uit handgeschilderde, matte kleurkaarten, gepresenteerd in verschillende combinaties. Wada presenteerde het boek tussen 1933 en 1934, en het was de eerste uitgave van wat later A Dictionary of Color Combinations zou worden.
Wada kwam tot deze 348 combinaties door simpelweg goed om zich heen te kijken. Want, zo drukt Wada de lezers op het hart: kleuren zijn geen menselijke creaties, maar vinden hun oorsprong in de natuur. En dat levert als vanzelf toevallige kleurcombinaties op, die wij als mens misschien in eerste instantie als onlogisch ervaren. Wada wijst naar de natuur als bewijs dat kleurenharmonie voortkomt uit ‘het samenspel van contrasten’. En dus combineert hij er vrolijk op los: koude kleuren met warme kleuren, lichte tinten met donkere en transparante, valere kleuren met diepere tonen.
Om iets van structuur aan te brengen in deze harmonieuze chaos heeft Wada de kleuren opgedeeld in kleurenfamilies. Voor mensen die de kleurcombinaties willen toepassen op hun interieur of kleding doen er volgens Wada verstandig aan om binnen deze kleurenfamilies te blijven. Bijvoorbeeld een light pinkish cinnamon broek met een buffy citrine vestje, beide deel van de geel-rode kleurenfamilie.
Maar, zo lijkt de boodschap van Wada ook: het precies nabootsen van kleur is ingewikkeld en complex. Oppervlak, lichtinval, kleurmateriaal (verf, potlood, stift) zijn allemaal van invloed op onze kleurwaarneming. Daar komt bij dat onze kleurwaardering volgens Wada nog altijd subjectief is. In het boek zijn dan ook geen dwingende analyses bijgevoegd over wat de kleuren zouden moeten oproepen. En dus is het devies: zie zijn kleurenstudie niet als dwingende canon, maar als startpunt om zelf na te denken over kleur en kleurcombinaties.
Volgens de Engelse historicus Kassia St. Clair is de toenemende populariteit van A Dictionary of Color Combinations toe te schrijven aan de groeiende aandacht voor kleur in het algemeen. Zelf schreef ze in 2016 de wereldwijde bestseller The Secret Lives of Colour, over de culturele en sociale geschiedenis van kleur.
Dat men zich ‘bewuster is geworden van de kracht van kleur’ heeft volgens haar te maken met de opkomst van apps als Instagram, waar influencers en bedrijven profielen vormgeven aan de hand van een visueel bevredigend kleurenpalet.
St. Clair ziet een verfijning in onze opvattingen over kleur. Onder meer door de groeiende populariteit van evenementen als Pantone’s Colour of the Year. Zo is 2025 volgens kleureninstituut Pantone, dat universele kleurcoderingen bepaalt, het jaar van 17-1230 Mocha Mousse, een warm bruin dat doet denken aan koffie en chocola en ‘beantwoordt aan ons verlangen naar comfort’.
Een andere niet te onderschatten factor in het succes van titels als A Dictionary of Color Combinations is de vormgeving van het boekje zelf, aldus St. Clair. En inderdaad: zie die matbruine kaft, de crème-witte pagina’s met daarop niet veel meer dan intrigerende kleurencombinaties, de Japanse letters die nog eens bijdragen aan het authentieke gevoel iets écht Japans in handen te hebben. Het 16 bij 10 centimeter kleine boekje is wat vormgeving betreft een voltreffer.
Dat authentieke Japanse gevoel draagt volgens Belinda Visser van Idea Books bij aan het succes: ‘Qua materiaalgebruik en styling hebben we Japan in het Westen heel hoog zitten. Een aantal jaar geleden wilde een Amerikaanse uitgever de rechten kopen, toen hebben we meteen gezegd: dat moeten we niet doen, want dat gaat ten koste van de Japanse charme. Blijkbaar werkt het juist goed dat mensen die Japanse introtekst niet kunnen lezen.’
Rest de vraag hoe het huis van Mijke Hurkx, die in de boekhandel het boekje van de verkoper kreeg aangereikt, er nu uitziet. Als we haar daar anderhalve maand later over bellen, is haar huis nog vrij leeg. ‘Ik dacht: dit boekje gaat me redden, maar dat bleek toch niet het geval.’ De kleuren die volgens het boekje goed matchen met haar gele trap en pistachegroene deuren bleken onvindbaar in interieurwinkels.
Dus veranderde ze van tactiek. ‘Ik vond in de legenda achterin een soort bruin die heel mooi was bij zowel de trap als de deuren. Vervolgens ben ik met het boekje in de hand door winkels gaan lopen. Als ik dan bijvoorbeeld een paars tegenkwam dat mooi bij het bruin in het boekje matchte, wist ik dat dat ook mooi bij de trap en de deuren zou staan.’
In oktober komt de bank. ‘Die lijkt lichtgrijs, maar van dichtbij zie je dat het een geweven stof is, met wit, lichtblauw en, jawel, pistachegroen. Past perfect bij m’n deuren.’
‘Het boekje is een fenomeen’, zegt beeldend kunstenaar Stijn Elshuis, die zich in zijn werk bezighoudt met de historische betekenis van kleur. ‘Iedereen in mijn omgeving die iets met kunst of vormgeving doet, heeft het.’ Zelf kocht hij het tien jaar geleden na zijn afstuderen aan de kunstacademie in Antwerpen. ‘Op de opleiding behandelden we de kleurenleer van kunstschilder en ontwerper Johannes Itten, de basis van de westerse kijk op kleur. Die is heel rationeel en technisch: er zijn drie primaire kleuren, en als je blauw en geel mengt, krijg je groen. Dat rechtlijnige voelde soms benauwend.’
In A Dictionary of Color Combinations vond Elshuis een oosterse tegenhanger, die hem intuïtiever naar kleur liet kijken: ‘Meestal heb ik voor mijn ontwerp al een basiskleur in gedachten, en dan pak ik het boekje erbij om te voorkomen dat ik voor een te voor de hand liggende combinatie kies. Veel kleurenschema’s in dit boekje vinden we in Nederland in eerste instantie misschien lelijk, maar dat maakt het juist zo’n spannend boekje.’
Ook Janne Sterke, decorontwerper van prijswinnende theater- en filmproducties, is fan. ‘Het is fantastisch, want het is Japans en het past altijd in je tas.’ Ze heeft het boekje al tien jaar, en nog is ze er niet op uitgekeken: ‘Het blijft je fantasie prikkelen en het verbreedt de mogelijkheden van wat je met kleur kunt doen.’
Als haar ontwerp van een theaterdecor af is, helpt het boekje bij het inkleuren: ‘Dan heb ik bijvoorbeeld een houten vloer en gebruik ik het om te kijken welke kleur daarbij past. Ik probeer de kleuren in het boek te koppelen aan kleurenwaaiers van merken die hier bestaan, en daar koop ik dan verf van.’
Kunstenaar Jochem Rotteveel, die van uitgesproken kleurencombinaties zijn handelsmerk heeft gemaakt, heeft tien exemplaren van A Dictionary of Color Combinations in de kast staan. ‘Allemaal cadeautjes. En ze dachten dat ze iets origineels gaven.’
Rotteveel gebruikt het boekje niet voor zijn werk. ‘Ik wil niet worden gestuurd door de ogen van een ander, ik experimenteer graag en ontdek liever zelf wat goed bij elkaar past.’ Toch bladert hij er weleens doorheen, vooral voor de legenda achterin. ‘Taal vinden om kleuren te duiden kan moeilijk zijn. De namen die Wada aan de kleuren heeft gegeven zijn niet alleen prachtig, ze geven ook houvast om erover te kunnen praten.’
Hoewel hij vindt dat zijn eigen kleurencombinaties ‘niet uit een boekje moeten komen’, ziet hij de meerwaarde ervan in: ‘Veel mensen vinden kleur moeilijk. Dan is zo’n boekje een heel fijn middel om te zien hoe kleuren zich tot elkaar verhouden.’ En: ‘Iedereen kan wat meer kleur gebruiken. Het leven is te kort voor grijs en beige.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant