Door bemiddeling van de Amerikaanse president Donald Trump sloten Congo en Rwanda eind juni een vredesakkoord. Sindsdien lijkt het geweld in Oost-Congo alleen maar te verergeren. Hoe kan dat?
‘Een historische doorbraak’ noemde de Amerikaanse president Donald Trump het vredesakkoord tussen Congo en Rwanda, net voordat hij zijn handtekening eronder zette tijdens een bijeenkomst in het Oval Office eind juni. Volgens Trump betekende het akkoord ‘een einde aan geweld en vernieling’ en stond de regio ‘een nieuw hoofdstuk van hoop’ te wachten.
Niets blijkt voorlopig minder waar. Sinds het akkoord raast het geweld in de regio gewoon door. Eind juli werd Noord-Kivu, een provincie in het oosten van Congo, getroffen door een van de bloedigste aanvallen sinds 2022: ruim 300 burgers kwamen om door het geweld van de door Rwanda gesteunde rebellengroep M23, volgens de VN.
Deze maand laaiden ook in de regio Zuid-Kivu hevige gevechten op tussen de M23-rebellen en het regeringsleger, waarbij al 80 mensen werden gedood. Bij de stad Mulamba, waar beide partijen deze week zwaar geschut inzetten, vertelde een inwoner aan persbureau AFP maandag dat ‘er in alle richtingen bommen worden afgevuurd’.
Al sinds de jaren negentig is het oosten van Congo een zeer instabiele regio, waar honderden gewapende groepen strijden om grondstoffen en territorium. Begin dit jaar won de groepering M23 veel terrein, mede door de steun van buurland Rwanda. Sindsdien zijn er duizenden burgers vermoord.
M23 controleert inmiddels meerdere strategische mijnen. Door de groep militair te steunen zou Rwanda direct profiteren van de rijke voorraden goud en coltan in Oost-Congo.
Rwanda ontkent financiële of militaire steun te verlenen aan de rebellengroep, maar VN-onderzoeken uit december vorig jaar stellen dat er destijds tot 4.000 Rwandese militairen aan de zijde van de rebellen meevochten en dat het Rwandese leger ‘feitelijk de controle’ had over M23-operaties. In het rapport wordt geschat dat de rebellen elke maand zo’n 120 ton coltan naar Rwanda verschepen.
De situatie in Congo wordt inmiddels beschouwd als een van de ernstigste humanitaire crises ter wereld. Bijna acht miljoen mensen zijn intern ontheemd en 28 miljoen mensen hebben onvoldoende toegang tot voedsel. Sinds januari zijn volgens de VN in het oosten van het land ruim twee miljoen mensen op de vlucht geslagen.
Het akkoord koppelt veiligheid aan economische samenwerking: Rwanda zou zijn troepen terugtrekken, beide landen beloven geen rebellen meer te steunen, en in ruil daarvoor moeten de landen ‘buitenlandse handel en investeringen in zeldzame grondstoffen’ uitbreiden. In praktijk gaat dit om Amerikaanse investeringen in Congolese waterkrachtcentrales en mijnbouwprojecten.
Aan tafel in Washington zaten alleen de Congolese en Rwandese regering, en niet M23, dat grote delen van Oost-Congo in handen heeft. Zij onderhandelen apart met de Congolese regering in Qatar.
Volgens Bram Verelst, onderzoeker bij de denktank Institute for Security Studies Africa, zijn de onderhandelingen in Washington afhankelijk van de vredesonderhandelingen in Qatar, want ‘hoe kunnen de overheden beloftes doen over een gebied dat nog in handen is van M23?’ Rwanda kan in Washington de schuld afschuiven op de rebellen, en terugtrekking beloven terwijl ze nog steeds onderhandelen met de groep. Het is onduidelijk of de Rwandese troepen Congo sinds het akkoord hebben verlaten.
De Congolese regering en M23 sloten in juli in Qatar een vredesakkoord, maar verdere onderhandelingen over de implementatie van het akkoord zijn intussen weer vastgelopen. Op die manier stokt het hele vredesproces, ook dat vanuit Washington, zegt Verelst.
‘Er is een wereldwijde race om mineralen aan de gang. Wie toegang heeft, bepaalt wie meespeelt op het wereldtoneel’, zegt Hanri Mostert, professor grondstoffenrecht aan de Universiteit van Kaapstad. Congo beschikt over enorme voorraden goud, lithium, koper en kobalt. Vooral kobalt is cruciaal voor batterijen voor elektrische voertuigen, defensie en ruimtevaart.
‘China heeft zijn toegang tot mineralen veiliggesteld met jarenlange investeringen in infrastructuur’, zegt Mostert. Washington moet nu grote sprongen maken om Beijing bij te benen. Trumps vredesakkoord past in dit plaatje: snelle akkoorden in ruil voor toegang tot strategische mineralen.
Ook Verelst ziet het strategische belang: ‘In het akkoord met Rwanda staat dat er een lokaal economisch kader zal worden ontwikkeld, inclusief investeringen in mineralen. Daar zit de Amerikaanse interesse. Maar om dat te realiseren is wel een vorm van stabiliteit nodig.’
Zonder overleg met alle strijdende partijen, inclusief M23, blijft vrede volgens Verelst ver weg. Daarnaast kan Trump later nog roet in het eten gooien: ‘Hij ziet vredesonderhandelingen als zakelijke deals, maar met het akkoord begint het pas. De praktische uitvoering wordt uiterst moeilijk. Een van de risico’s is dat Trump ongeduldig zal worden.’
Mostert waarschuwt voor langetermijnrisico’s voor Congo: ‘Het akkoord is een snelle oplossing, maar wat Amerika precies biedt in ruil voor de grondstoffen is onduidelijk. Er komen geen Amerikaanse troepen.’
‘Een snelle oplossing van het conflict kan enkele jaren werken, maar de echte pijn wordt niet aangepakt. Over dertig jaar kan de wereld totaal veranderd zijn en zijn alle grondstoffen voor niets weggegeven.’ Daarom moet de Congolese regering oppassen met wat ze nu afspreekt, volgens Mostert: ‘Zulke investeringsdeals gaan over tientallen jaren. Als later pas duidelijk wordt wat er is afgesproken, is het te laat om nog iets terug te draaien.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant