Niet eerder was een aanval van de regering-Trump op de klimaatwetenschap zo brutaal. Volgens een nieuw overheidsrapport is het opwarmende klimaat helemaal geen probleem. ‘Een farce’, zeggen wetenschappers. Maar de vraag is of hun mening ertoe doet.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Klimaatmodellen? Gewoon negeren, ze staan ‘veel te gevoelig’ afgesteld. CO2? Prima spul, het ‘verbetert de plantengroei’. O, en trouwens: in de stijging van de zeespiegel zit ‘geen duidelijke versnelling’, en in de meeste weersextremen zijn ‘geen langetermijntrends’ zichtbaar.
Met die constateringen, twee weken geleden opgeschreven in een officieel klimaatrapport opgesteld door het Amerikaanse ministerie van Energie, drijft de regering-Trump klimaatwetenschappers binnen en buiten de VS momenteel tot waanzin. Klimaatverandering draait immers om de pakweg 46 procent van de CO2-uitstoot die níét door planten wordt opgenomen. Klimaatmodellen geven de waargenomen opwarming heel aardig weer. De zeespiegelstijging versnelt wel degelijk. En hoewel inderdaad niet alle weersverschijnselen vaker voorkomen, doen bijvoorbeeld hittegolven en droogtes dat wel.
Een ‘farce’, noemt de Amerikaanse klimaatexpert Zeke Hausfather het rapport in een reactie. ‘Alsof je een chatbot traint op de top tien door de fossiele industrie gesponsorde klimaatontkennerswebsites en vervolgens dit rapport laat schrijven’, foeterde toponderzoeker Michael Mann. ‘Je moet dit zien als het pleidooi van advocaten die hun cliënt, CO2, verdedigen’, reageert klimaatonderzoeker Andrew Dessler, die momenteel in allerijl een gezamenlijk academisch antwoord coördineert. ‘Het doel is niet om het bewijs eerlijk te wegen, maar om CO2 vrij te pleiten.’
De vijf auteurs van het nieuwe overheidsrapport zijn oude bekenden uit de hoek van de klimaatrelativering. Zoals natuurkundige Steven Koonin, die na een lezing in Zeist enige tijd geleden nog tegen de Volkskrant zei dat ‘misschien maar 50 procent’ van de waargenomen klimaatopwarming komt door CO2, dwars tegen de breed gedragen consensus in. Of atmosfeerwetenschapper John Christy, die tien jaar geleden een beruchte voordracht hield voor de Amerikaanse Senaat waarin hij beweerde dat de opwarming achterblijft bij de modellen (hij had ongelijk, bleek achteraf).
‘Het verbaast me ergens niet. Maar dat maakt dit niet minder brutaal en beschamend’, vindt klimaatexpert Bart Verheggen (KNMI), die al meer dan vijftien jaar klimaatonderzoek bespreekt op zijn weblog Klimaatverandering. Klimaatwetenschapper Aimée Slangen (onderzoeksinstituut NIOZ) zucht hoorbaar aan de telefoon. ‘Waar te beginnen? Dit slaat helemaal nergens op’, zegt ze over het hoofdstuk dat gaat over haar expertise, zeespiegelstijging.
In het land van Texaanse olie en SUV’s is klimaatwetenschap vanouds een politieke splijtzwam. Dat begon al toen Al Gore, een Democraat, twintig jaar geleden luidkeels de noodklok luidde over het klimaat, hier en daar met overdrijvingen.
Onder Barack Obama gaf het milieuagentschap EPA een verklaring af genaamd ‘endangerment finding’ (‘gevaarbevinding’): de vaststelling dat broeikasgassen een gevaar vormen voor de volksgezondheid en het welzijn. Dit vormde de juridische basis voor regulering van broeikasgassen.
Ook die bevinding winkelde enigszins selectief in de wetenschap. Zo ontstaat veel van het vastgestelde ‘gezondheidsgevaar’ niet door broeikasgassen zelf, maar indirect, door roet, fijnstof en ander afval dat vrijkomt bij bosbranden of de verbranding van fossiele brandstoffen. En in noordelijke landen zoals Nederland zal de levensverwachting door opwarming gemiddeld eerder iets tóénemen, omdat de sterfte door winterkou sterker daalt dan de toename van sterfte door zomerse hitte.
Maar nu zwaait de slinger wel erg ver terug en voert Trump de politieke toe-eigening van klimaatwetenschap tot het uiterste door – compleet de andere kant op, richting ‘niks aan de hand’: ‘De menselijke opbloei van de afgelopen twee eeuwen is een verhaal dat het vieren waard is. Toch wordt ons onophoudelijk verteld dat de energiesystemen die deze vooruitgang mogelijk maakten, nu een existentiële bedreiging vormen’, schrijft Trumps energieminister Chris Wright in het voorwoord.
Daarin moet maar eens verandering komen, vindt Wright, zelf miljonair geworden in de schaliegas- en olie-industrie. ‘Klimaatverandering is echt en verdient aandacht. Maar het is niet de grootste dreiging van de mensheid. Dat is wereldwijde energiearmoede.’
Het nieuwe EPA-rapport verscheen dan ook uren nadat Trump officieel bekendmaakte dat hij af wil van de ‘endangerment finding’. In de afgelopen driekwart jaar schrapte Trump al allerlei regels voor bijvoorbeeld uitlaatgassen, en sneed hij in de klimaatwetenschap. Maar de gevaarbevinding neerhalen, met het nieuwe rapport als een van de sloophamers, zou de juridische genadeslag zijn voor de regels op broeikasgassen.
‘Wetenschap is de basis van het klimaatbeleid. Dus nu proberen ze de legitieme wetenschap te vervangen door een verwrongen weergave ervan’, zegt Verheggen. ‘Het druipt aan alle kanten uit dit rapport dat de uitkomst bij voorbaat al vaststond: klimaatverandering is niet zo’n probleem, dus kunnen we het klimaatbeleid wel door de versnipperaar halen.’
Wright en de EPA zien dat uiteraard anders. Klimaatontkenning? Welnee, het rapport is gewoon een wetenschappelijke nuancering van alle activistische doempraatjes, draait het rapport de zaken om. Eindelijk een inschatting ‘door de wetenschappers zelf’, in plaats van ‘door politieke instanties zoals de Verenigde Naties of eerdere presidentiële regeringen’, aldus het agentschap. Dat ook het VN-klimaatpanel en het IPCC bestaan uit honderden wetenschappers, laat het agentschap onvermeld.
Maar of de regering-Trump het klimaat wel kan wegwuiven, valt te betwijfelen, denkt Laura Birkman van het Haags Centrum voor Strategische Studies (HCSS). Birkman heeft net met haar collega’s een rapport afgerond over veiligheidsrisico’s door klimaatverandering. ‘We zien een sterker wordende negatieve spiraal in de dynamiek tussen klimaatverandering en de maatschappij. Wat dat betreft maakt het niet eens zoveel uit of klimaatverandering nou wel of niet wordt veroorzaakt door de mens’, zegt ze. ‘We zien gewoon dat klimaatverandering aan alle kanten onze sociale, politieke en economische systemen ontregelt.’
Birkman doelt op de directe kosten van allerlei natuurrampen die door klimaatverandering grilliger toeslaan. Daarnaast noemt ze ook zaken zoals veranderend toerisme in wintersportgebieden en landbouwsectoren in warme landen, die zich moeten aanpassen, oplopende verzekeringspremies in kwetsbare gebieden en de toenemende politieke en maatschappelijke verdeeldheid over duurzaamheidskwesties.
‘Dit wordt alleen maar urgenter. De kosten van klimaatverandering lopen steeds meer op’, schetst Birkman. ‘Ik zou applaudisseren als Trump aan adaptatie zou doen – áls hij daartoe zou overgaan. Maar wat je dan niet doet, is de oorzaak dempen. En we zullen toch de stijging van de temperaturen onder controle moeten zien te krijgen.’
Voorlopig probeert de klimaatwetenschap zich te herpakken. Wetenschappers hebben nog twee weken de tijd om academische kritiek op het EPA-rapport te leveren. Daar zal het ministerie toch wat mee moeten, denken wetenschappers. Maar het diepere kwaad is al geschied, vreest Verheggen. ‘Klimaatontkenning was altijd al een belangrijk en schadelijk fenomeen. Trump geeft dat nu een enorme impuls.’
Wat de klimaatuitstap van Trump concreet betekent voor de werelduitstoot van broeikasgassen, is intussen niet helemaal duidelijk. De VS, die onder Trump al direct het klimaatakkoord van Parijs opzegden, zijn met zo’n 6 miljard ton aan CO2-uitstoot verantwoordelijk voor 11 procent van de werelduitstoot. Volgens een net verschenen doorrekening liggen de VS momenteel op koers om in 2030 ongeveer 3 procent minder broeikasgassen uit te stoten dan nu, terwijl een afname van 40 procent eigenlijk het doel was.
‘De vraag is: hoe gaan we zorgen voor breder begrip dat dit probleem moet worden aangepakt?’, zegt Birkman. ‘Niet vanuit een of andere politieke ideologie, maar gewoon vanuit het besef dat klimaatverandering steeds grotere gevolgen heeft.’
‘Dat is gewoon niet waar’, reageert zeespiegelexpert Aimée Slangen van onderzoeksinstituut NIOZ. ‘Het trucje is dat ze vanaf 1900 een lineaire trend berekenen, dus een rechte lijn door de cijfers trekken, in plaats van een kwadratische trend. Als je het beginpunt dichterbij neemt, zie je dat die versnelling er wel degelijk is.’
Om precies te zijn: tussen 1901 en 2018 steeg de zeespiegel met 1,8 millimeter per jaar. Gerekend over de periode 2006-2024 bedraagt dat 3,9 millimeter per jaar.
‘Dat is volledig uit de lucht gegrepen’, zegt klimaatexpert Bart Verheggen van het KNMI. De zon is sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw juist wat minder actief, blijkt uit de waarnemingen. ‘Hoe kan de zon dan in ’s hemelsnaam verantwoordelijk zijn voor de opwarming, die vooral sinds de jaren zeventig doorzette?’
Er is meer, vertelt Verheggen. Zo warmt de ‘dikkere’ onderlaag van de dampkring meer op dan de bovenlaag waar de zonnewarmte binnenkomt. Ook warmen de nachten sterker op dan de dagen – typische kenmerken van een planeet die ’s nachts zijn warmte niet goed kwijt kan.
Uit vergelijkingen waarbij wetenschappers de werkelijk gemeten opwarming intekenen in oude klimaatmodellen, blijkt dat de opwarming keurig binnen de prognoses valt. Overigens geldt dat ook voor de zeespiegelstijging, vertelt Slangen. ‘Deze auteurs stellen dat de zeespiegelstijging langzamer gaat dan verwacht. Maar recentelijk verschenen onderzoek laat juist zien dat het andersom is.’
Deels klopt dat: ongeveer een kwart tot de helft van de begroeide planeet is de afgelopen dertig jaar groener geworden, zo bleek uit een omvangrijke satellietstudie. Dit komt door langere groeiseizoenen en doordat CO2 de fotosynthese versnelt. Ook hebben de bossen in Siberië en Canada zich noordwaarts uitgebreid.
Maar wat het rapport weglaat, is dat 4 procent van het aardoppervlak juist bruiner werd in plaats van groener, en dat de vergroening op veel plekken niet komt door CO2 maar door bemesting en uitbreiding van de landbouw. Bovendien is het positieve effect maar klein ten opzichte van allerlei andere problemen die opwarming met zich meebrengt voor de landbouw.
Ook hier laat het rapport cruciale zaken onvermeld. Zo neemt het aantal tropische orkanen niet toe, maar veranderen ze wel van koers en kunnen ze sneller in kracht toenemen, waardoor ze onverwachter toeslaan. Ook zijn er aanwijzingen dat de sterkste exemplaren in de Atlantische Oceaan in kracht toenemen.
Intussen nemen allerlei andere extremen wel degelijk toe. Zoals hittegolven, droogtes en in sommige gebieden zware of juist langdurige buien. Een ziedende klimaatwetenschapper in een commentaar: ‘Ze proberen ons letterlijk te vertellen om niet te geloven wat we met onze eigen ogen kunnen zien.’
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant