Paspoortongelijkheid Het visum is een belangrijk politiek drukmiddel. Met een Nederlands paspoort reis je visumvrij naar 188 landen, paspoorthouders uit veel andere landen zijn minder gelukkig. „In één jaar heb ik drie reizen moeten afzeggen.”
Met een Nederlands paspoort reis je zonder obstakels naar een groot deel van de wereld: je kunt visumvrij reizen naar 188 van 227 bestemmingen.
„Ik heb best veel gereisd, maar zomaar een vliegticket boeken en de wereld over reizen: dat bestaat niet in India”, vertelt Priya Kini (27). Ze is industrieel ontwerper in Bangalore en kreeg onlangs een Schengenvisum toegewezen voor haar reis naar Europa, samen met haar moeder. Europese landen voeren een gezamenlijk visumbeleid. Met een Schengenvisum mag je tussen de deelnemende landen reizen. „Elke keer moet ik weer bewijzen dat ik het waard ben om geld in jullie economie te stoppen. Het voelt zo oneerlijk dat de plek waar je geboren bent, bepaalt of je met open armen ontvangen wordt of niet.”
Met een Nederlands paspoort reis je zonder obstakels naar een groot deel van de wereld: je kunt visumvrij reizen naar 188 van 227 bestemmingen (landen, territoriale gebieden of dwergstaten). Bij korte bezoeken aan bijvoorbeeld Egypte of Indonesië kun je een visum kopen bij aankomst in het land. Voor reizen naar het Verenigd Koninkrijk of Sri Lanka is geen visum nodig maar wel een reistoestemming (Electronic Travel Authorisation, ETA) die je online kunt aanvragen.
Andersom reizen met name staatsburgers uit landen in Afrika en grote delen van Azië minder vrijuit. Minder dan de helft van de nationaliteiten kan Nederland zonder visum bezoeken. Met een paspoort uit India kun je visumvrij naar 58 bestemmingen, Marokkaanse staatsburgers reizen visumvrij naar 73 bestemmingen. Dat blijkt uit de Henley Passport Index, een bekende ranglijst voor de sterkte van paspoorten. De lijst is gebaseerd op data van de International Air Transport Association (IATA) en samengesteld door Henley & Partners, een bedrijf dat bemiddelt bij het verkrijgen van verblijfsvergunningen en paspoorten door investeringen.
Visa zijn een belangrijk middel in diplomatieke relaties. Alleen staatsburgers hebben automatisch het recht om hun eigen land binnen te komen. Alle andere nationaliteiten zijn afhankelijk van afspraken tussen landen of groepen van landen zoals de EU. „Door visumvrij reizen toe te staan, laten landen zien: onze relatie is goed en wij vertrouwen elkaar”, zegt Evelyn Ersanilli, universitair hoofddocent politicologie aan de Universiteit van Amsterdam.
„Wederkerigheid is het uitgangspunt voor visumvrijstelling”, stelt Huub Verbaten, onderzoeker Europees migratiebeleid bij Clingendael, onderzoeksinstituut op het gebied van internationale betrekkingen. Ongeveer zestig landen waarmee de EU goede politieke en economische betrekkingen heeft, zijn door de Europese Commissie vrijgesteld van visumplicht. Verbaten: „Een Amerikaan die hier naartoe komt, kan zich gewoon melden aan de grens.”
„Er zijn objectieve criteria waaraan visumaanvragen getoetst worden, dat heeft de EU vastgelegd in de visumcode van 2010”, zegt Verbaten. „Aan de hand van die criteria wordt onder andere het migratierisico ingeschat.” Als een visumaanvraag wordt afgewezen, komt dat volgens het ministerie van Buitenlandse Zaken vooral omdat er onvoldoende informatie is verschaft, de binding met het herkomstland onvoldoende is aangetoond of omdat terugkeer naar het land van herkomst niet aannemelijk is.
Voor een succesvolle visumaanvraag moet je kunnen aantonen dat je voldoende economische en sociale binding hebt met jouw herkomstland. Advocaat Hans van Oort: „Stel: je bent een alleenstaande man of vrouw zonder jonge kinderen, dan val je bijna zeker buiten de boot. Ook al zijn je intenties oprecht, het is bijna onmogelijk om sociale binding met jouw land aan te tonen.” Van Oort staat mensen bij die bezwaar maken tegen een afgekeurde visumaanvraag. „Je kunt niet zeggen: voor inwoners uit het ene land is het moeilijker om aan een visum te komen dan voor inwoners van een ander land. Het gaat om de persoonlijke situatie.” Een uitzondering hierop is oorlog of een andere onveilige situatie in het herkomstland.
Een visumaanvraag moet heel secuur onderbouwd worden. Industrieel ontwerper Kini uit India voegt aan haar aanvraag „voor de zekerheid” ook loonstroken van haar ouders toe. „Ook al verdien ik mijn eigen geld en heb ik spaargeld. Ik moet ook aantonen hoe lang ik al voor mijn bedrijf werk en dat ik genoeg vakantiedagen heb. Het voelt soms alsof we als tweederangsburgers worden behandeld.”
Bij de visumverstrekking komt soms meer kijken dan alleen het voldoen aan de criteria. „Het is een subtiel spel, het aanvragen van een visum kan ook moeilijk gemaakt worden” zegt politicoloog Ersanilli van de UvA. Mensen moeten bijvoorbeeld ver reizen naar een visumbureau en het aantal afspraakmomenten kan beperkt worden. „Het Amerikaanse consulaat in Nederland behandelde gewoon een paar maanden geen aanvragen.” De meeste Nederlanders kunnen online een reisautorisatie (ESTA) voor de VS aanvragen, mensen met een niet-Europese nationaliteit worden hierdoor getroffen.
Het lukte Razane Boustany (33) niet om een afspraak te maken voor een visumaanvraag voor de VS. Ze probeerde dit ook in België en Frankrijk. Ze heeft een Libanees paspoort en woont in Nederland. Hierdoor moest ze een studiereis annuleren. „In één jaar heb ik drie reizen moeten afzeggen vanwege mislukte visumaanvragen”, vertelt ze. Haar visum voor Senegal werd pas na de geplande vertrekdatum goedgekeurd en vanwege oorlog in Libanon kreeg ze geen werkvisum voor de Verenigde Arabische Emiraten.
„Ik zou evenementen in het buitenland organiseren. Ik had daar mensen kunnen ontmoeten en mijn kennis kunnen delen”, zegt Boustany. Ze merkt dat veel mensen geen idee hebben hoe het is om te reizen zonder Europees paspoort. „Het aanvragen van visa is altijd gedoe en het levert veel stress op. Daarnaast kost het veel tijd en geld, en je hebt geen garantie op succes.”
„Visa zijn ontzettend politiek, ze worden regelmatig ingezet als onderhandelingsmiddel”, ziet politicoloog Evelyn Ersanilli. „Het opschorten van visa is het hardste diplomatieke drukmiddel in onderhandelingen tussen landen.” Hiermee beperk je de reisvrijheid van de politieke en economische elite van een land. Dat kan effectief zijn, omdat het intern voor minder steun aan de regering zorgt, legt Ersanilli uit.
De EU heeft dit drukmiddel in 2021 ingezet tegen Gambia en in 2024 tegen Ethiopië, omdat deze landen onvoldoende meewerken aan het terugnemen van hun staatsburgers die onrechtmatig in Europa verblijven. De maatregelen bestaan uit het terugdraaien van de vereenvoudigde visumafgifte. Hierbij worden bijvoorbeeld minder strenge eisen aan bewijsstukken gesteld of is er een vrijstelling van de kosten voor bepaalde visa.
Na de Russische inval in Oekraïne wilde de EU de vereenvoudigde visumaangifte voor Rusland intrekken. „Dit noodremmechanisme wordt maar sporadisch gebruikt”, zegt Clingendael-onderzoeker Huub Verbaten. Het duurde maanden voordat het was ingevoerd. „Dat is een les voor de EU geweest, bij urgente ontwikkelingen moet de EU sneller kunnen reageren.
Visumregels worden ook gebruikt als positieve prikkel in de diplomatie. Vereenvoudigde visumaangifte is hier een voorbeeld van. Op bilateraal niveau heeft Nederland daarnaast het orange carpet -beleid: werknemers van bepaalde grote bedrijven krijgen sneller zakelijke visa omdat de werkgever garant staat. Het blue carpet beleid regelt versnelde visumverstrekking voor zeelieden die in Nederland aanmonsteren.
Sinds kort is een cascade-regeling voor Schengenvisa ingevoerd voor inwoners van Turkije, Indonesië en India. Na correct gebruik van het eerste visum (de gebruiker is op tijd weer vertrokken), zal voor volgende visa steeds gunstigere voorwaarden gelden, oplopend tot een visum voor meervoudig gebruik met een looptijd van vijf jaar. Dit kan worden gezien als teken dat de EU de relatie wil verbeteren.
Bij het afsluiten van de ‘Turkijedeal’ in 2016 is Turkije visumvrij reizen in het vooruitzicht gesteld. Dit is nog niet ingevoerd, omdat niet aan alle voorwaarden is voldaan. Verbaten: „Dit zijn echt lange trajecten, voor Kosovo ging er een traject van zes jaar aan vooraf. Hierin worden niet alleen voorwaarden gesteld aan documentveiligheid en grensbeheer, maar ook de mensenrechtensituatie, corruptiebestrijding en de rechtsstaat in een land.”
Source: NRC