Documentaire Nicolas Philibert won de Gouden Beer van de Berlinale met ‘Sur L’Adamant’, over een instelling die psychiatrische patiënten creatieve therapie biedt. Met zijn kenmerkende aandacht en geduld bouwt hij dat nu uit tot een drieluik.
Scène uit ‘Averroès & Rosa Parks’ Beeld Cherry Pickers Filmdistributie
Psychiatrische patiënten hebben een imagoprobleem, vertelde een van de ervaringsdeskundigen in Nicolas Philiberts gelauwerde Sur L’Adamant. De film won twee jaar geleden de Gouden Beer , hoofdprijs op het prestigieuze filmfestival Berlinale. In twee films van Philibert die nu uitkomen en een drieluik vormen met Sur L’Adamant, gaat de regisseur verder met zijn zachte strijd tegen dat imagoprobleem. Op zijn kenmerkende wijze: niet door een boodschap op te dringen, maar door zijn onderwerp en zijn ‘humanisme’ de tijd te geven.
Averroès & Rosa Parks en La machine à écrire. Regie: Nicolas Philibert. Lengte: 143 min. en 72 min.
en
Sur L’Adamant filmde Philibert, vooral bekend van publiekshit Être et avoir uit 2002 over een Frans plattelandsschooltje, op en rond de gelijknamige drijvende instelling op de Seine waar volwassenen met uiteenlopende psychiatrische problemen musiceren, tekenen en andere creatieve dagbestedingen hebben. Tijdens het filmen ontdekte hij dat de instelling deel uitmaakt van een groter complex, waaronder de zorgunits van een ziekenhuis. Enkele vaste bezoekers van L’Adamant wonen daar als ze nergens anders terecht kunnen. In vervolgfilm Averroès & Rosa Parks, genoemd naar deze units, zijn we aanwezig bij gesprekken tussen patiënten en zorgverleners.
Het voelt vandaag de dag haast revolutionair hoeveel tijd Philibert durft te nemen voor deze interacties: fragmenten gesprekken duren vaak meer dan tien minuten. Ze meanderen alle kanten op, geregeld krijg je het gevoel dat dit niet zou misstaan in een cursus gesprekstechnieken voor medische opleidingen. Soms is het doelgericht, bijvoorbeeld over hoe iemand zelfstandiger kan wonen. Soms zien we zorgverleners open informeren om tussen de regels door een beeld te krijgen van hoe het echt gaat met iemand. Diagnoses krijgen we nooit, terloops komt soms ter sprake dat mensen kampen met schizofrenie, paranoia of manische periodes.
Scène uit ‘La machine à écrire’. Beeld Cherry Pickers Filmdistributie
De film is minder ‘vrolijk’ en hoopvol dan het publieksvriendelijke Sur L’Adamant, dat met zijn workshops en jamsessies voelde als een ode aan outsiders. Maar Averroès & Rosa Parks legt door zijn vorm eigenlijk nog meer nadruk op het belang van opvang waar zorgverleners voldoende tijd en ruimte kunnen nemen. Nog explicieter maakt het duidelijk dat bijna al de geportretteerde patiënten nooit zullen passen in de mal die de samenleving voorschrijft en er geen gemakkelijke oplossingen voor hen bestaan.
Alle patiënten gaven toestemming om te worden gefilmd op een moment dat ze zich niet in een acute crisis bevonden, stelt Philibert in de persmap. Of iemand met een psychiatrische aandoening toestemming kan geven is natuurlijk discutabel, maar door de hoeveelheid tijd die de regisseur iedereen schenkt, krijg je nooit het gevoel dat hij aandoeningen clichématig voorstelt of sensationaliseert. Dat blijkt ook als er luid wordt geschreeuwd in een naastgelegen ziekenhuisgang tijdens een gesprek met een suïcidale patiënte. Philibert kiest er dan voor bij haar te blijven in plaats van de camera te laten kijken naar wat er aan de hand is.
De enige keer dat je het gevoel krijgt iemand in een diepe crisis te zien, gaat door merg een been. Op de vraag waar ze nood aan heeft, antwoordt een zwaar paranoïde patiënte die eerder opdook in Sur L’Adamant tegen haar hulpverlener: „een knuffel”. Om daarna te melden dat ze het eerder vroeg en toen alleen een potje yoghurt kreeg. Later horen we hoe ze zichzelf per ongeluk in brand stak.
Nadeel van Philiberts voorkeur voor nuance en geduld is dat Averroès & Rosa Parks wel erg lang duurt, zeker omdat er zeer uiteenlopende patiënten worden belicht. Uiteindelijk boet de film daardoor aan zeggingskracht in.
Veel korter, iets lichter maar eveneens cursusmateriaal voor humane zorg is La machine à écrire, het derde deel van het drieluik. Hierin bezoeken hulpverleners van L’Adamant patiënten die alleen wonen om ze te helpen bij kleine klusjes en via small talk te kijken hoe het gaat. Mooi wordt de impact geïllustreerd van een kapotte schrijfmachine of een haperende cd-speler op het dagelijks leven van de patiënten. En hoe een helpende hand en vooral oprechte aandacht een wereld van verschil kunnen betekenen.
De beste filmstukken interviews en recensies van de nieuwste films
Source: NRC