Mexico In Mexico groeit het aantal volgelingen van de Heilige Dood. Het zijn met name mensen aan de rafelranden van de maatschappij die tot deze Santa Muerte bidden. „Aan de Heilige Dood vraag je om je rivalen uit te schakelen.”
Een Mexicaan bij het altaar voor Santa Muerte. Met rozenkransen, stille gebeden, en offers zoeken de aanwezigen naar een moment van verbinding met de Santa Muerte. Foto Alejandro Cegarra
Een rij mensen staat te wachten voor een open ruimte tussen twee huizen. Een brede man met getatoeëerde armen heeft een fles tequila in zijn hand. Een oudere dame die voor hem staat draagt twee kaarsen. Een jonger stel een bos bloemen. Een voor een schuifelen ze de ruimte binnen. Voor een groot beeld van een skelet, gekleed in een groen gewaad, gaan ze op de knieën. Ze sluiten hun ogen, prevelen verzoeken, steken een kaars aan, laten hun offers achter. Allemaal in de hoop dat deze heilige, Santa Muerte, de Heilige Dood, hun gebeden verhoort.
De Santa Muerte-sekte is een van de snelst opkomende religies in Mexico, met naar schatting ruim vijf miljoen Mexicanen en nog eens zeven miljoen aanhangers in met name Latijns-Amerika en de Verenigde Staten, die de heilige aanbidden. Wie de rij mensen voor het altaar in de wijk Tepito van afstand beschouwt, ziet op het eerste gezicht geen verschil met een doorsnee heiligverering, zoals Mexicanen overal trouw doen met hun nationale beschermheilige, de Maagd van Guadalupe. Met rozenkransen, stille gebeden, en offers zoeken de aanwezigen naar een moment van verbinding met de Santa Muerte. Het feest van Santa Muerte wordt gevierd op 15 augustus.
Maar de tatoeages, de littekens, de geur van marijuana in de lucht, de halflege flessen drank die voor het altaar worden neergezet, tonen een ander soort toewijding. Toewijding door mensen die door hun manier geen leven geen plek vinden in de strenge Rooms-Katholieke Kerk en wier gebeden vanwege de inhoud niet verhoord zullen worden door God.
Het was juist daarom dat Enriqueta Romero, in deze wijk bekend als Doña Queta, dit altaar in 2001 naast haar huis op straat zette. „Ik ben inmiddels tachtig, maar al meer dan vijftig jaar trouw aanhanger van Het witte meisje”, zoals Doña Queta de heilige liefkozend noemt. Waar aanhangers van Santa Muerte al decennialang in privésferen de heilige aanbaden, was Doña Queta de eerste in Mexico die de heilige een prominente, publieke plek gaf. Want iedereen verdiende het om de vrijgevige heilige te leren kennen, zo vond Doña Queta. „Mensen werden nieuwsgierig. Vanaf het begin kwamen tientallen mensen langs. En kijk nu eens.” Met prangende vinger wijst de tanige vrouw naar de niet aflatende rij van mensen die een bezoek aan haar altaar willen brengen.
De wijk Tepito in Mexico-Stad is berucht. Mexicanen van buiten de wijk worden afgeraden er heen te gaan, toeristen hebben er helemaal niets te zoeken. Aan de kapotte lantaarnpalen hangen posters van vermiste vrouwen. Klimrekken in de spaarzame speeltuintjes staan te verroesten, op de zanderige grond liggen opengereten vuilniszakken. Verslaafden lopen met holle blik over de gebarsten stoepen, op de straathoeken kijken jongens op scooters buitenstaanders na.
De Santa Muerte-sekte is een van de snelst opkomende religies in Mexico, met naar schatting ruim vijf miljoen Mexicanen. Foto Alejandro Cegarra
Dat ze dit altaar juist in Tepito neerzette, waar ze is opgegroeid, is volgens Doña Queta logisch. Ze staat in de wijk bekend als een van de zeven cabronas van Tepito, een van de matriarchen die voor orde zorgen, op een plek waar politieagenten liever niet komen. „Laten we eerlijk zijn. De mensen die bidden tot Santa Muerte zijn mensen die die gebeden niet in de kerk kunnen laten horen. Maar dat moeten zij weten. Iedereen is welkom, ik bemoei me niet met het leven van anderen”, zegt ze, zittend aan een plastic tafeltje in een ruimte naast het altaar. Ze verkoopt er kaarsen, armbandjes en beelden van de Santa Muerte.
Ze maakt iedere dag het raam voor het beeld schoon, veegt het as van de vloer en ruimt de halflege flessen alcohol op. Iedere eerste dag van de maand ontvangt ze duizenden gelovigen voor haar altaar, om vervolgens samen te bidden. „Het zijn hele normale gebeden”, vertelt Doña Queta. „Mensen noemen ons satanisch, maar wij hebben geen rare rituelen of ceremonies. Santa Muerte is als iedere andere heilige. Mensen halen hier hun kracht vandaan, hun liefde en steun.”
De gelovigen in de rij voor het altaar in Tepito staan echter niet te springen om met journalisten te praten. Alleen Joaquín, met een grote zwarte zonnebril, wil best wat zeggen. Hij is een devote aanbidder van Santa Muerte. „Mijn moeder had kanker, het werd maar niet beter. Een buurvrouw stelde voor om offers te brengen aan Santa Muerte. Mijn moeder is later genezen”, zegt hij. Hij gaat iedere week langs het altaar met bloemen.
Het vereren van doden is al eeuwenlang onderdeel van de Mexicaanse cultuur, en veel wetenschappers zeggen dat de oorsprong van Santa Muerte teruggaat tot het Azteekse rijk, wiens verering van Mictlantecuhtli, de god van de onderwereld, vanaf de kolonisatie deels werd overgenomen door Spaanse katholieken. De verering van skeletten kreeg een verdere impuls begin twintigste eeuw, ten tijde van de Mexicaanse Revolutie, toen de cartoonist José Guadalupe Posada La Calavera Catrina, een vrouwelijk skelet in dure kleren, tekende. Ze werd het bekendste onderdeel van een serie etsen waarin hij de dood als onderdeel van gelijkheid tussen mensen benoemde. Dood gaan we allemaal, zo dacht hij.
Enriqueta Romero, bekend als Doña Queta, zette in 2001 een altaar voor Santa Muerte op. Foto Alejandro Cegarra
Skeletten werden sinds Posada een prominent onderdeel van de moderne Mexicaanse volkskunst, onder meer door kunstenaar Diego Rivera. In dezelfde tijd werd Día de Muertos – de Mexicaanse Dag van de doden die is samengesmolten met het katholieke Allerzielen en Allerheiligen, eind oktober, begin november – in de huidige vorm geïntroduceerd. Mexicanen richten thuis en op begraafplaatsen altaren in en brengen offers om overleden familieleden te herdenken. De echte verering van Santa Muerte begon echter rond de jaren veertig, maar altijd binnenshuis. Tot Doña Queta haar altaar in Tepito opende.
Volgens Fabian Acosta Rico, theoloog en onderzoeker, is Santa Muerte voor veel mensen als een alter ego van de Heilige Maagd van Guadelupe, de beschermvrouw van Mexico. „Aan de Maagd van Guadalupe vraag je niet om je rivalen uit te schakelen, om succesvol drugssmokkelaar te worden, om een overval te overleven. Dat vraag je aan de Heilige Dood”, zegt Acosta Rico. Hij benadrukt dat volgelingen van Santa Muerte zonder uitzondering katholiek zijn. „Een belangrijk verschil met andere heiligen is dat Santa Muerte nooit echt heeft bestaan. Zij onderscheidt zich omdat men een beroep op haar doet als anderen heiligen niet kunnen helpen. Als zelfs Sint-Judas niet helpt, wenden ze zich naar de Heilige Dood”.
De dood discrimineert niet. Het is iets wat Doña Queta meerdere malen herhaalt, gezeten naast het altaar in Tepito. Drugsdealers, prostituees, maar ook agenten die dagelijks hun leven riskeren, brengen offers aan Santa Muerte, zegt ze. Ook binnen de homogemeenschap bevinden zich volgelingen van Santa Muerte, juist omdat hun seksuele voorkeur, hun liefde of hun huwelijkswens geen plek vindt in de traditionele kerk. „Maar denk niet dat het alleen om buitenstaanders en armoedzaaiers gaat. Er komen hier mensen uit hele goede wijken, die bang zijn zelf afgeperst of ontvoerd te worden.” Voor tegenstanders, met name uit de Rooms-Katholieke Kerk, is Santa Muerte echter vooral een religie voor criminelen.
Een vrouw bidt bij het altaar voor Santa Muerte. De echte verering van Santa Muerte begon rond de jaren veertig, altijd binnenshuis. Foto Alejandro Cegarra
Een prominente predikant van Santa Muerte in Tepito werd in 2017 in Mexico-Stad doodgeschoten. Tot zijn moord zagen mensen hem als spiritiueel leider, met misschien een aantal schaduwkantjes, maar daarna werd duidelijk dat deze Pancho Cayagua een mede-oprichter was van Unión Tepito, het meest prominente drugskartel in de Mexicaanse hoofdstad. In de stad Guanajuato werd een spiritueel leider recht voor haar altaar doodgeschoten.
En regelmatig als autoriteiten binnenvallen op plekken die toebehoren aan drugsbazen, vinden ze er altaars voor Santa Muerte. Een recent voorbeeld is de moordboerderij in Teuchitlán, waar het Jaliscokartel huurmoordenaars zou trainen en lichamen illegaal zou verbranden. Het zorgt ervoor dat de religie door de Kerk, politiek en media nog veel in verband worden gebracht met misdaad.
Volgens antropoloog Blanca Estela Bravo Lara, die van de Santa Muerte-religie haar onderzoeksgebied heeft gemaakt, moet het fenomeen in een hedendaagse context worden bezien. „Natuurlijk, Mexico is katholiek én heeft een bijzondere band met de doden, maar de populariteit heeft ook met het postmoderne tijdperk te maken”, zegt zij. „Dit tijdperk wordt gekenmerkt door hedonisme en materialisme. Vroeger waren we bezig met onszelf in het reine te komen, om boete te doen voor het lijden van Jezus, om naar de hemel te gaan. Nu willen we andere dingen. Dingen die je niet aan God of een traditionele heilige vraagt. Maar wel aan Santa Muerte. Want Santa Muerte luistert altijd.”
Source: NRC