Zorg Een enorme uitstroom van zorgverleners naar onder meer het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten is een groot probleem voor de gezondheidszorg in Nigeria, die al chronisch onderbezet was. „Niemand wil hier blijven.”
Studenten van Reskill Life Resources, een trainingsprogramma dat Nigerianen klaarstoomt voor een carriière als zorgmedewerker in het buitenland, poseren aan het einde van hun cursus.
De stem van muziekster Ayra Starr schalt door de muren van hal 36 en over de parkeerplaats van Lagos University Teaching Hospital. Daar proberen enkele jonge vrouwen op vileine naaldhakken naar de ingang te lopen, ondersteund door hun vrienden in zwarte pakken, sommigen met badslippers eronder, highfivend en schaterlachend. Eindelijk zijn ze klaar. Afgestudeerd arts. Na negen jaar, puft een jonge vrouw in een bloedrode jurk met veren.
Wat ze hierna gaat doen? „Weg!”, roept een jongen grijnzend in haar plaats, zijn arm stevig om haar schouders. „We gaan allemaal weg.”
Even verderop op een muurtje zit Enoch Oyebade (26). Vorige zomer was dit ‘zijn’ feestje, nu is de oud-geneeskundestudent wat vrienden komen opzoeken die aan de beurt zijn, vertelt hij terwijl een jongen hem groet. Ook Oyebade is bezig met weggaan. Weg uit Lagos, waar hij opgroeide, en vooral uit Nigeria. Binnenkort legt hij de eerste van drie examens af waarmee hij zich kan aanmelden als arts in opleiding in de Verenigde Staten.
Enoch Oyebade (23) studeerde medicijnen in Lagos, en bereidt zich nu voor op examens die hem toegang moeten bieden tot de Verenigde Staten.
Het is een scenario dat zich overal in Nigeria voltrekt. Ziekenhuizen en zorginstellingen, die al worstelen met forse personeelstekorten, zien de laatste jaren hun personeel en beginnende artsen in steeds grotere aantallen vertrekken. Soms naar andere Nigeriaanse staten of naar private instellingen waar het salaris iets hoger ligt. Veel vaker nog naar het buitenland: het VK, de VS, Canada. Maar ook, steeds meer, naar Golfstaten als Saoedi-Arabië.
Van vrienden hoorde hij dat ook verschillende docenten van de artsenopleiding zijn vertrokken, zegt Oyebade. „De situatie is heel, heel slecht.”
Dat beperkt zich niet tot ziekenhuizen. Sinds de omstreden winst van Bola Ahmed Tinubu bij de presidentsverkiezingen in 2023 en de daaropvolgende zware economische crisis, is het buzzword onder Nigerianen ‘japa’, wat in het Yoruba zoiets als „ontsnappen” of „wegrennen” betekent. Van advocaten en ingenieurs tot studenten en hun docenten; zij die het zich kunnen veroorloven, proberen massaal Nigeria te verlaten.
Hoewel de leegloop allerlei sectoren raakt, wordt de pijn vooral gevoeld in de zorg. Dit voorjaar sloeg de Nigeriaanse minister van Gezondheid Muhammad Pate alarm, omdat zijn land in de afgelopen vijf tot zeven jaar op deze manier zestienduizend artsen is verloren. Volgens Nigeria’s nationale vereniging voor verplegers en verloskundigen was het aantal vertrekkers binnen die beroepsgroepen in diezelfde periode nog hoger: zo’n 57.000 personen in vijf jaar. De belangengroep kondigde begin deze maand nog een landelijke staking af vanwege het uitblijven van betere loon-en werkomstandigheden. Die werd na vier dagen opgeheven, na beloftes van de regering om tegemoet te komen aan hun eisen.
De meesten – naar schatting zo’n 70 procent – trokken naar het VK , waarmee zij een koloniale geschiedenis delen, om daar de gaten in de nationale gezondheidszorg NHS op te vullen. Onderwijl worden de gaten in Nigeria steeds groter: volgens minister Muhammad Pate is er nog 0,39 arts per duizend patiënten. De Wereldgezondheidsorganisatie houdt een minimum van één op duizend aan om in ieder geval de basiszorg draaiende te kunnen houden.
Het gevolg: overwerkt personeel en stakingen in publieke zorginstellingen, waar het gros van de 220 miljoen Nigerianen van afhankelijk is. Voor hen worden de wachtrijen in de al uitpuilende ziekenhuisgangen almaar langer. Zeker op het platteland waar de situatie nog precairder is, met artsen die geregeld in donkere operatiekamers staan, omdat de stroom weer eens is uitgevallen.
Een medewerker van Reskill geeft uitleg over werken in de zorg in het buitenland.
Medewerkers van Reskill, die zorgmedewerkers opleiden voor een loopbaan in het buitenland.
Toen hij aan zijn studie begon, was zijn plan om hier arts te worden, zegt Oyebade. Tot hij zag wat dat betekende. De overwerkte, afgepeigerde gezichten van collega’s. Het gebrek aan basale faciliteiten waardoor je steeds moet improviseren. Het salaris van omgerekend 100 tot héél misschien 200 of 300 euro per maand. Nee, dank je.
Het liefst had Oyebade geprobeerd een opleidingsplek in het Verenigd Koninkrijk te krijgen. Maar daar werden de regels voor buitenlandse zorgverleners strenger sinds de toenmalige regering van premier Rishi Sunak de inperking van migratie tot speerpunt maakte. Dan maar de VS. „De examens zijn duurder dan voor het VK, maar het salaris daar is beter”, zegt Oyebade schouderophalend. „En ook daar kun je tenminste arts zijn zoals het hoort.”
Over het nieuws dat president Trump de visumregels voor Nigerianen onlangs flink aanscherpte, wil hij zich nog geen zorgen maken. Voor artsen, hoopt-ie, loopt dat wel los.
In een poging de leegloop te stoppen, opperde een parlementslid in 2023 het verplicht te maken voor geneeskundestudenten na hun studie eerst vijf jaar in Nigeria te werken. Dat wetsvoorstel sneuvelde, mede door felle kritiek van artsenorganisaties.
Minister Pate gooide het afgelopen zomer over een andere boeg met een „Nationaal Beleid voor Zorgverlenermigratie”. In vijftig pagina’s zette zijn ministerie een reeks maatregelen uiteen die de leegloop van de zorg moeten tegengaan en degenen die zijn vertrokken moeten verleiden terug te komen, bijvoorbeeld met goedkope kredieten om in Nigeria een eigen praktijk te kunnen beginnen.
„Dit is meer dan alleen een reactie op de voortdurende exodus van zorgverleners”, schreef Pate op X. Het beleid moest zorgen voor „een bloeiend personeelsbestand dat goed wordt ondersteund, adequaat wordt beloond en optimaal wordt ingezet”.
Artsenorganisaties waren niet onder de indruk. Vooral omdat, ondanks de woorden van de minister, het document nauwelijks gaat over een betere beloning – een van de grootste pijnpunten. De „financiële prikkels” die worden genoemd, zijn er alleen voor zorgverleners in landelijke gebieden, om het werk daar aantrekkelijker te maken.
Deze regering is niet serieus, stelt Tope Osundara, hoofd van de Nigeriaanse Vereniging voor Artsen in Opleiding (NARD). „Ze erkent dat financiële prikkels belangrijk zijn, maar tegelijk houdt ze zich niet aan afspraken. Zo werd ons basissalaris in 2023 iets verhoogd, maar werd dat vervolgens maandenlang niet uitbetaald. En zo gaat het steeds.”
Farida Mohammed, een cursist van Reskill, in gebed.
Die verhoging was slechts een fractie van wat de artsenorganisaties hadden gevraagd, zegt Osundara. Zeker gezien de geëxplodeerde inflatie: in december bereikte die een recordhoogte van 34,8 procent. De enige compensatie de ze kregen, was een maandelijkse verhoging van 40.000 naira (22 euro) van hun toelagen, zegt Osundara. „Alsof je een baby die huilt omdat-ie honger heeft, kruimels toegooit in plaats van die te voeden.”
Osundara: „Iedere nieuwe minister die aantreedt, komt met beleid dat de problemen écht zal aanpakken. Maar vaak blijft het daarbij: beleid op papier. Een plan voor de uitvoering ontbreekt.” Geen van de vijf artsen die NRC verspreid over het land sprak, zegt iets van deze maatregelen te hebben gemerkt.
Vorige maand werd wel een herziening van artsentoelagen gepubliceerd, maar die leidde slechts tot woeste reacties van vakbonden, omdat deze, in de woorden van Osundara, uitkomt op een „miezerige stijging van 1,7 procent”.
Een andere aankondiging stuitte op net zo veel onbegrip: tijdens een recent bezoek van president Bola Tinubu aan Saint Lucia sprak hij af dat Nigeria onder meer artsen en leraren naar het Caraïbische eiland gaat sturen om daar twee jaar te werken – om de „zuid-zuid-relaties” te versterken (verwijzend naar het mondiale Zuiden). „Terwijl de sector al worstelt met een braindrain”, fulmineerde de NAM tegen journalisten.
Daar komt bij dat die artsen, wier salarissen de Nigeriaanse staat zal betalen, volgens de koepelorganisatie zo’n 3,5 keer meer zullen ontvangen dan hun collega’s in publieke ziekenhuizen thuis (omgerekend bijna 23.000 euro per jaar versus net geen 7.000 euro). Vind je het gek dat geneeskundestudenten al tijdens hun studie druk zijn met examens en taaltoetsen om daarna naar het buitenland te kunnen, zegt Osundara. „Dit land maakt hen wanhopig.”
Het maakt anderen inventief. In een zaaltje op de tweede verdieping van een onopvallend kantoorgebouw in Ikeja, in het hart van Lagos, spreekt Osita Ashioba (38) met het vuur en ritme van een dominee. Tegenover hem in blauwe plastic stoelen pennen zo’n dertig vrouwen en enkele jonge mannen mee in schriftjes, terwijl Ashioba door de slides van zijn powerpoint klikt en praat over vertrouwelijke medische gegevens en zorgplicht.
Hij is eigenlijk advocaat, vertelt Ashioba, in driedelig pak, wanneer de les is afgelopen. Maar hij is ook een zakenman die een markt zag: enerzijds zijn landgenoten die Nigeria willen verlaten, anderzijds een vraag naar zorgpersoneel van landen die zelf tekorten hebben.
„De beste manier om te migreren, is door eerst een opleiding te volgen, maar dat is vaak duur. Dus zoeken mensen een andere manier”, zegt Ashioba. Zoals: werken als assistent in de zorg. „Daar heb je geen jarenlange studie voor nodig. Én er is veel vraag naar.” Zo kwam hij vier jaar geleden op Reskill Life Resources, waarmee hij inmiddels in zes steden in het zuiden van Nigeria zesweekse trainingen aanbiedt.
Enaruna Moses Osas (24) volgde een opleiding bij Reskill en hoopt nu op een zorgbaan in Canada.
Zoals aan de 24-jarige Enaruna Moses Osas van de vorige lichting, die deze ochtend komt binnenwandelen om zijn geprinte certificaten – internationaal erkend, garandeert Ashioba – op te halen. Osas, oortjes in en blauwe sweater aan, studeerde chemie. „Maar daar kun je in Nigeria al helemaal geen werk in vinden.” Zijn vader stuurde hem een link naar Reskill door. Was dat niks voor hem? Ja, vond-ie al snel. Enthousiast: „Verzorgen is echt heel leuk.”
Hij hoopt nu naar Canada te kunnen. Of de VS. Of het VK. Allemaal landen waarvoor Reskill hulp bij visumaanvragen aanbiedt. „De economie is hier niet goed en ik moet voor mijn familie zorgen”, zegt Osas.
Maar niet iedereen wil gaan. „Sorry”, grapt vijfdejaars geneeskundestudent Feyidara Akinmade (23). „Ik ben vast een outlier in je data.” Ook in haar lichting van Lagos University Medical College is iedereen bezig met vertrekken, vertelt ze na haar laatste college van die dag. Behalve zij. „Ik ben niet heel avontuurlijk aangelegd.” Bovendien, zegt Akinmade, die gynaecoloog wil worden: „Mijn hulp is hier heel hard nodig.”
Feyidara Akinmade (23) wil als gynaecoloog aan de slag in Nigeria: „Mijn hulp is hier heel hard nodig.”
Ze zag een keer op tv dat Nigeria een van de hoogste sterftecijfers heeft voor bevallende vrouwen. In 2023 was het met meer dan 75.000 sterfgevallen zelfs verantwoordelijk voor bijna 29 procent van alle sterfgevallen op het kraambed wereldwijd, aldus de WHO. Een oorzaak, zegt Akinmade, zijn de enorme wachtlijsten bij publieke ziekenhuizen. „Daardoor krijgen vrouwen soms niet op tijd hulp.” Of ze wenden zich tot traditionele – ongekwalificeerde – genezers.
Ook een kennis van Akinmade was weggegaan. Hij werkte al als arts in het VK, vertelt ze. „Maar hij is toch weer teruggekomen. Omdat hij voelde dat hij hier meer kon betekenen.”
De gezondheidszorg in het Verenigd Koninkrijk is sterk afhankelijk van artsen en verpleegkundigen uit andere landen. Ongeveer één op de vijf medewerkers van de landelijke gezondheidsdienst NHS heeft een andere dan de Britse nationaliteit. De meeste immigranten komen uit India, de Filippijnen en Nigeria.
Zowel de vorige Conservatieve regering als de huidige Labour-regering, die nu ruim een jaar aan de macht is, heeft aanscherpingen rond immigratie doorgevoerd die ook de zorgsector raken.
Sinds vorig jaar is het veel moeilijker geworden om partners en kinderen mee te nemen. In juli dit jaar moeten immigranten minimaal een masterdiploma hebben om voor een visum – en baan – in aanmerking te komen.
Annemarie Kas
Source: NRC