De ophef was groot toen bleek dat ongedocumenteerde schoonmakers tegen lage betaling werkten bij sportschool Saints & Stars. Maar hun situatie is allesbehalve uniek. ‘Als ongedocumenteerden zouden staken, heeft Nederland een probleem.’
is economieredacteur. Ze is specialist arbeidsmarkt en sociale zekerheid.
Dat het in Nederland gebeurt, daar waren bezoekers van sportschool Saints & Stars misschien nog wel het meest verbaasd over toen ze in Het Parool konden lezen dat hun sauna’s en ‘holy booty bands’ maandenlang waren schoongemaakt door ongedocumenteerde en onderbetaalde Filipijnen. ‘Ik weet wel dat er aan uitbuiting wordt gedaan’, zei een ‘gold member’ daags na de publicatie tegen deze krant. ‘Maar niet zo dichtbij – dit is Nederland.’
Toch is de situatie van de schoonmakers die zonder geldige verblijfsstatus soms wel 17 uur achtereen moesten werken allerminst uniek. Projectleider Anna Ensing van stichting Fairwork kan zo een paar vergelijkbare casussen uit haar praktijk opsommen: van de Indonesische Toko-medewerker bijvoorbeeld, die maandenlang niet werd uitbetaald en toen ze ernaar vroeg, werd geslagen. Of de Braziliaan die 12 uur per dag, zes dagen per week in de bouw werkte, maar nooit een vergoeding kreeg voor zijn arbeid.
Het is dus goed dat de ophef over Saints & Stars er nu is, vindt Ensing. ‘Maar het is ook belangrijk dat mensen begrijpen dat dit geen incident is, want de uitbuiting van ongedocumenteerden vindt al jarenlang plaats. En ik denk dat we in de samenleving soms moedwillig een oogje dichtknijpen voor de arbeidsomstandigheden van de mensen die onze huizen bouwen, die voor onze ouderen zorgen en onze woningen schoonmaken.’
Dat Saints & Stars geen geïsoleerd incident is, blijkt ook wel uit cijfers van de Arbeidsinspectie. De afgelopen vijf jaar deelde de waakhond 3.137 boetes uit aan werkgevers voor het werken met medewerkers zonder verblijfspapieren, blijkt uit cijfers die zijn opgevraagd door de Volkskrant. Dat aantal is sterk toegenomen: van 290 in 2019 naar 743 in 2024.
Die toename komt volgens de Inspectie enerzijds door gerichter toezicht. ‘Maar ook veranderingen op de arbeidsmarkt kunnen ertoe leiden dat we vaker ongedocumenteerden aantreffen: denk daarbij aan krapte op de arbeidsmarkt en de stijgende werkgeverslasten.’ Bij de ongedocumenteerden die de Inspectie aantreft, is geregeld ook sprake van overtredingen van andere arbeidswetten, zoals onderbetaling en onregelmatige of te lange werktijden.
Dat het werken met derdelanders daardoor bijzonder lucratief is, bleek eerder al uit een onderzoek van de Inspectie: doordat werkgevers onder meer het minimumloon kunnen ontduiken, zijn zij gemiddeld 60 procent ‘goedkoper’ uit. ‘Omdat ongedocumenteerden hier geen verblijfsstatus hebben, durven ze niet te klagen uit angst hun inkomen en huis te verliezen en te worden uitgezet’, zegt Ensing. ‘Werkgevers weten dat en dat maakt deze mensen kwetsbaar.’
En onzichtbaar, zowel op papier als in het straatbeeld. Precieze cijfers over het totale aantal ongedocumenteerden in Nederland zijn er niet. Volgens een laatste schatting van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum (WODC) uit 2019 zouden er in Nederland tussen de 23- en 58 duizend ongedocumenteerden werken. Het gaat dan met name om Brazilianen, Colombianen, Filipijnen en Indonesiërs.
De arbeidsmarkt voor ongedocumenteerden is sterk langs culturele lijnen geconcentreerd, ziet Ensing. Braziliaanse vrouwen werken vaak in de schoonmaak, Latijns-Amerikaanse mannen in de bouw en Indonesiërs in de horeca, bijvoorbeeld in een specialiteitenrestaurant. ‘Vaak komen ze aan deze banen via Whatsapp- en Facebookgroepen uit hun gemeenschap’, aldus Ensing. ‘Of ze krijgen baantjes via hun netwerk in de Indonesische moskee of Filipijnse kerk.’
Dat juist in de schoonmaak, bouw en horeca veel met ongedocumenteerden wordt gewerkt, is geen toeval: het zijn tekortsectoren waar het werk van oudsher informeel en achter de voordeur georganiseerd is, met veel zwart werk, en complexe en flexibele arbeidsrelaties – zoals contracting. Het is fysieke en laagbetaalde arbeid, die vroeger veelal door scholieren en bijklussende huisvrouwen werd verricht.
Het is bovendien werk dat geen Nederlander nog wil doen, althans: niet tegen de geboden voorwaarden, zegt hoogleraar migratierecht Tesseltje de Lange van de Radboud Universiteit in Nijmegen. ‘Nederlanders zijn steeds hoger opgeleid en willen een daarbij passend salaris. Niemand die voor een habbekrats wil schoonmaken. Maar we vergeten dat een ziekenhuis niet alleen artsen nodig heeft, maar ook mensen die de boel schoonhouden.’
Voor De Lange staat het dan ook als een paal boven water: ‘Als alle mensen zonder papieren zouden staken, heeft Nederland een probleem’, zegt zij. ‘Dan worden een hoop huizen niet gepoetst (een miljoen huishoudens hebben een schoonmaker, red.), kinderen niet van school gehaald, ouderen niet verschoond en moeten we nog langer op klusjesman wachten. Er zijn gewoon niet genoeg Nederlanders of Europeanen die dit werk willen doen.’
Maar staken, dat durven ongedocumenteerden vanwege hun precaire positie vaak juist niet. Hoewel zij dezelfde rechten hebben als werknemers in loondienst, lappen werkgevers die maar al te vaak aan hun laars. ‘Naar handhavers stappen om hun rechten te claimen, dat durven deze mensen niet’, aldus De Lange. ‘Want ze zijn vanwege hun illegale status bang voor de Nederlandse overheid; voor de politie en arbeidsinspectie.’
Die angst is volgens Ensing van Fairwork niet helemaal onterecht. De Arbeidsinspectie kan een ‘collegiale’ melding doen bij de Vreemdelingenpolitie, soms gaan beide instanties ook met elkaar op controle. ‘Dit is niet het geval als er signalen zijn van arbeidsuitbuiting, een vorm van mensenhandel’, zegt zij. ‘In zo’n geval krijg je drie maanden lang een beschermde status, waarin je opvang, zorg, juridische en financiële ondersteuning krijgt.’
Het probleem is alleen, zo stelt Ensing – en met haar eerder ook de Nationaal Rapporteur Mensenhandel: volgens de Arbeidsinspectie valt dit zelden te bewijzen. Van de naar schatting tweeduizend mensen die jaarlijks slachtoffer worden van arbeidsuitbuiting, komen gemiddeld slechts zeven zaken voor de rechter. Ook bij de Filipijnse schoonmakers van Saints & Stars, van wie Fairwork een aantal bijstaat, zou geen sprake zijn van arbeidsuitbuiting.
Weliswaar heeft de Arbeidsinspectie andere instrumenten om werkgevers aan te pakken. Zo kan voor het werken met ongedocumenteerden een boete worden opgelegd van 6.000 tot 11.250 euro per werknemer. Maar niet alleen is die boete relatief snel terugverdiend (tot de verhoging van het boetebedrag begin dit jaar was dat in 90 procent van de gevallen binnen 12 maanden) volgens Ensing hebben de slachtoffers er ook niets aan. ‘Die opbrengsten gaan namelijk naar de staatskas’, zegt zij.’Dus het slachtoffer staat met lege handen en verdwijnt uit het zicht in de volgende rotbaan.’
Om een vuist te kunnen maken tegen de uitbuiting van ongedocumenteerden is het volgens Ensing dan ook noodzakelijk dat het makkelijker wordt voor slachtoffers om voor zichzelf op te komen: ofwel door de drempel voor het bewijzen van arbeidsuitbuiting te verlagen, of door het makkelijker te maken om via een civiele procedure achterstallig loon te eisen – iets wat Fairwork nu al probeert, maar wat ook kosten- en tijdsintensief is.
En er is nog iets wat volgens Ensing moet gebeuren: er moet een manier komen waarop ongedocumenteerden legaal in Nederland aan de slag kunnen. ‘Zij komen hier namelijk heen omdat er werk voor hen is. Dus we moeten erkennen dat we ze nodig hebben. Daarbij hoort ook dat we verantwoordelijkheid voor hen nemen. Want onze welvarende economie draait nu dankzij, maar ook ten koste van deze mensen.’
Daar kan hoogleraar De Lange zich alleen maar bij aansluiten. ‘Nu kunnen we met ons systeem van tewerkstellingsvergunningen alleen mensen van buiten Europa halen als niemand in Europa de kwalificaties heeft om bepaald werk te kunnen doen’, zegt zij. ‘Maar er is ook heel veel werk dat Europeanen niet wíllen doen, maar wel belangrijk is. Volgens mij zouden we voor die sectoren heel specifiek moeten kunnen werven.’
Een andere optie is om genoegen te nemen met minder welvaart, zegt Ensing. ‘Dan moeten we accepteren dat onze pakketjes niet meer de volgende dag bezorgd worden, dat je niet je huis kunt verbouwen als je dat morgen wilt en dat de sauna’s in de luxe sportschool niet worden schoongemaakt wanneer we klaar zijn met sporten.’
Uitbuiting schoonmakers en maaltijdbezorgers
Ongedocumenteerden in de schoonmaak- en maaltijdbezorgindustrie worden ‘structureel uitgebuit’, blijkt uit onderzoek van de Universiteit Utrecht dat vrijdag is gepubliceerd. Uit interviews met 22 ongedocumenteerde huishoudelijk werkers blijkt dat zij vrijwel allemaal weleens te maken hebben gehad met onderbetaling of helemaal niet zijn uitbetaald. De maaltijdbezorgers vertelden over overeenkomsten die zomaar werden stopgezet en uitblijvende betalingen. ‘We tolereren migrantenarbeid omdat het nu eenmaal nodig is om onze economie draaiende te houden’, stelt een van de onderzoekers. ‘Maar het moet zich vooral op de achtergrond afspelen en de werknemers hebben zich maar te schikken naar de wensen van hun opdrachtgevers.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant