Het placebo-effect is zo sterk dat de geneeskunde daar veel meer rekening mee moet houden, vond hoogleraar gezondheidspsychologie Andrea Evers. ‘Noem een ziekenhuis geen ziekenhuis, maar een gezondheidscentrum.’
is wetenschapsredacteur van de Volkskrant en schrijft over gezondheid.
Hoe is het mogelijk dat de klachten van patiënten verminderen als ze een neppil slikken? Waarom krijgen mensen, na het lezen van de bijsluiter, soms de bijwerkingen van het echte medicijn terwijl ze een namaakversie slikken? Hoogleraar gezondheidspsychologie Andrea Evers vond dat samenspel tussen lichaam en geest zo intrigerend dat ze er een gezaghebbend onderzoekscentrum voor opzette.
Ons lichaam reageert op verwachtingen, legde ze steevast uit: er worden pijndempende stofjes aangemaakt, het immuunsysteem reageert. Dat verklaart waarom een neppil effect heeft: omdat wij ervan overtuigd zijn dát die pil werkt. Dat placebo-effect bestaat ook bij echte medicijnen en daar deed ze jarenlang onderzoek naar. ‘Eén zin kan het verschil maken’, zei ze begin dit jaar in een podcast over haar werk: als de dokter tegen een patiënt zegt dat een medicijn bij heel veel mensen werkt, dan is dat middel inderdaad effectiever.
De nocebo, het negatieve broertje van de placebo, is nog krachtiger, zo wees haar onderzoek uit. Wie de tandartsboor hoort, zet zich schrap. Zeg tegen patiënten ‘dit doet even pijn’ en het doet ook pijn.
Evers werd geboren in het Duitse Arnsberg, haar vader was psychiater. Wat er in het hoofd van mensen gebeurt, fascineerde haar van jongs af aan. Ze studeerde psychologie in Bielefeld en Amsterdam. In 2011 werd ze hoogleraar aan de Radboud Universiteit Nijmegen, twee jaar later stapte ze over naar de Universiteit Leiden waar ze het Center for Interdisciplinary Placebo Studies opzette.
Met haar kennis en inzet wist ze het placebo-onderzoek wereldwijd op de kaart te zetten, zegt universitair hoofddocent Antoinette van Laarhoven, die ruim twintig jaar met Evers samenwerkte. Ze wilde niet alleen weten wat er gebeurde en hoe dat effect in het lichaam tot stand kwam, maar ze sloeg ook de brug naar de praktijk, vertelt Van Laarhoven. ‘De psychologie is in de hele medische wetenschap zo belangrijk, en zij zag dat.’
Niet voor niets kreeg Evers in 2019 de Stevinpremie (2,5 miljoen euro), de hoogste onderscheiding voor wetenschappers die hun kennis benutten voor de samenleving. Een patiënt is meer dan ‘een verzameling cellen of eiwitten’, zei ze in een interview. Gedachten en gevoelens hebben invloed op het ziekteproces en de geneeskunde moest daar veel meer rekening mee houden, vond ze.
Versterk het placebo-effect en beperk het nocebo-effect, dat was haar missie, zegt Van Laarhoven. ‘Dan werken medicijnen beter, houden mensen de behandeling beter vol en hebben ze er mogelijk minder van nodig.’ Befaamd was de uitspraak die ze in bijna elk interview herhaalde: noem een ziekenhuis geen ziekenhuis, maar een gezondheidscentrum.
Ze waarschuwde altijd tegen overdrijving, aldus Van Laarhoven. ‘De positieve verwachtingen moeten wel realistisch zijn en een placebo kan een echte pil niet compleet vervangen.’
Een paar jaar geleden kreeg Andrea Evers zelf met het nocebo-effect te maken, vertelde ze in de podcast. Ze bleek kanker te hebben, moest worden geopereerd en tijdens het voorgesprek begon de chirurg over de risico’s die ze liep. Ze merkte wat dat gesprek met haar deed, kon zich voorstellen dat patiënten door al die negatieve informatie zieker zouden worden. Dat moest beter kunnen, bedacht ze.
Zo kwam ze in contact met taalfilosoof Mirjam Oomens, die dezelfde vorm van kanker had gehad en in haar mail precies dat benoemde waar Evers zelf last van had gehad: de geur van het ziekenhuis, het nummertje trekken in de wachtkamer, wat de dokter zegt over je prognose. ‘Allemaal nocebo-momenten, daar herkenden we elkaar in’, vertelt Oomens. Ze spraken af, waarna Oomens een plek als gastonderzoeker kreeg aangeboden. Doel: een gezamenlijk project op te zetten om artsen bekender te maken met het nocebo-effect en de gevolgen voor hun patiënten.
Dat ze zelf kanker had gehad, daar deed ze volgens de mensen die haar kenden niet geheimzinnig over, maar ze had het liever over haar werk. Ooit vertelde ze op een congres haar persoonlijke verhaal en toen kwamen toehoorders na afloop naar haar toe om over kanker te praten en niet over de inhoud van haar lezing. Dat wilde ze vermijden.
Twee maanden geleden werkte ze nog mee aan een artikel in de Volkskrant over de vraag of artsen kankerpatiënten wel klakkeloos een prognose moeten geven. ‘Dokter hoelang heb ik nog?’ was de kop boven het stuk, een vraag die kort daarna voor haarzelf relevant zou worden. De kanker was terug, de chemokuur bleek dit keer niet meer aan te slaan.
Toen ze wist dat het einde naderde, organiseerde ze een strandfeest voor alle medewerkers van de Leidse faculteit waar ze zoveel jaren met plezier had gewerkt. Daar keek ze naar uit, ze was gek op dansen. Ze zou er alleen niet meer bij zijn, ze overleed op de dag van het feest.
‘Tot het laatst heeft ze doorgewerkt om ons en ons onderzoek goed achter te laten’, vertelt Van Laarhoven. In de rouwadvertentie die ze met haar collega’s opstelde, staat dat Andrea Evers ‘nog lang niet klaar was met het uitdiepen van de kracht van placebo’. Haar nalatenschap is groot, zegt Van Laarhoven: ‘Het is nu aan ons om verder te gaan met het fundament dat ze heeft gelegd.’
3 X Andrea Evers
Andrea Evers was initiatiefnemer van Healthy Society, waarbij onderzoekers, bedrijven en overheden samenwerken aan projecten voor een gezondere samenleving.
Ze was lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid waar ze advies gaf over de manier waarop gedrag van invloed kan zijn op gezondheid en welzijn.
In 2024 stond Andrea Evers op plek 44 in de top 100 van meest invloedrijke personen in de zorg.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant