Democratie Onder Trump vindt een snelle ontmanteling van de Amerikaanse instituties plaats. Rechtspraak, media, onafhankelijke wetenschap: ze buigen en barsten. Zou dat ook in Nederland kunnen?
Donald Trump heeft niet alleen veel wetenschappers de universiteiten uit gejaagd, of hun onderzoekslijnen kapot gemaakt. Hele afdelingen zijn gesloten omdat hun onderzoeksgebieden te bedreigend zijn voor autoritaire leiders (denk aan sociale rechtvaardigheid, gender, en diversiteit). En dan zijn er natuurlijk de financiële aanvallen op universiteiten waaraan Trump een hekel heeft.
Zou dit in Nederland ook kunnen gebeuren? De kans lijkt mij aanzienlijk kleiner. Een belangrijke reden daarvoor is dat ons meerpartijensysteem het een dictator moeilijker maakt de macht te grijpen. En de rechterlijke macht is in Nederland veel onafhankelijker dan in de VS.
Maar dat betekent niet dat we geen enkel risico lopen. Ook Nederland moet waakzaam zijn. Want veel Amerikanen dachten dat wat nu gebeurt, bij hen ook niet mogelijk was.
Toen ik in februari lezingen gaf op de universiteiten van Harvard en Chicago, was ik verbaasd over twee reacties van Amerikaanse collega’s. Een hoogleraar zei dat hij zich geen grote zorgen maakte, want als Trump iets onwettigs zou doen, zouden de rechters wel optreden. Dat Trump het gezag van de rechters niet zonder meer zou erkennen, was blijkbaar niet bij hem opgekomen. Een andere hoogleraar antwoordde op mijn vraag wat hij en zijn collega’s konden doen om de democratie en de universiteiten te beschermen: „Nou, niets. Behalve dan op de Democraten stemmen.”
Wat is de les voor ons? De instituties die de democratische rechtstaat vormgeven en voeden – zoals de onafhankelijke kwaliteitsmedia, de autonome universiteiten, de onafhankelijke rechters, de vakbonden, de mensenrechten-ngo’s en meer – moeten beschermd worden. Dat vergt actief burgerschap van ieder van ons. Lees een kwaliteitskrant. Verspreid geen leugens, en spreek je uit als anderen dat doen. Bescherm activisten die gebruik maken van hun democratische grondrechten. Steun mensenrechtenorganisaties.
En we hebben politici nodig die geen bezuinigingen op deze instituties doorvoeren, zoals het kabinet-Schoof wel deed. Want de neergang richting dictatuur begint niet op de dag dat de dictator verkozen wordt. Ze begint met de uitholling en verzwakking van de instituties van de democratische rechtstaat.
Zou een Trumpiaanse aanval op de instituties in Nederland ook zo snel zo veel effect kunnen hebben? Het korte antwoord op die vraag is: nee.
Dat is niet omdat wij sterkere grondwettelijke of staatsrechtelijke waarborgen hebben in Nederland. Op papier lijken die zelfs zwakker dan de Amerikaanse. In Nederland kennen we bijvoorbeeld een veel minder sterk doorgevoerde scheiding van de overheidsmachten. Bij ons zijn de wetgevende, uitvoerende en rechterlijke overheidsmachten niet zozeer strikt gescheiden, maar verspreid over verschillende instellingen die met elkaar moeten samenwerken. Via een systeem van checks en balances houden die instellingen elkaar over en weer in de gaten en in evenwicht.
Ook is de positie van de Nederlandse rechter – vergeleken met die in de VS – op het eerste gezicht relatief zwak tegenover de andere overheidsmachten. De rechter mag wetten niet toetsen op hun grondwettigheid (toetsingsverbod) en we hebben (gelukkig) geen constitutioneel hof.
Maar dat is alleen de papieren werkelijkheid. Eentje die – zo laat het Amerikaanse voorbeeld zien – in wezen eenvoudig te kapen en ontmantelen is. Bij ons zou dat niet zo eenvoudig kunnen. Onze instellingen en centrale waarden worden namelijk beschermd door onze eeuwenoude politieke cultuur. De centrale kenmerken daarvan zijn fragmentatie van het politieke landschap en de daarmee samenhangende noodzaak tot overleg (polderen).
Omdat we al sinds de Republiek (en waarschijnlijk ook al daarvoor) een land van minderheden zijn, gaat het hier nooit een politieke partij lukken in haar eentje de meerderheid in het parlement achter zich te krijgen. Je zult dus altijd moeten zoeken naar een redelijke oplossing met een breed draagvlak. Dat zorgt ervoor, zoals we het afgelopen jaar hebben gezien, dat allerlei radicale plannen, stromingen en voorstellen opgevangen worden in het stootkussen van onze minderheidslievende polder- en overlegcultuur. De – onterecht – veel bekritiseerde politieke fragmentatie is zo bezien niets minder dan een zegen.
Het afgelopen half jaar heeft president Trump de aanval geopend op gevestigde instituties. Ministeries kregen forse bezuinigingen opgelegd. Ambtenaren worden ontslagen. Universiteiten worden aangepakt door subsidies stop te zetten en te dreigen met intrekking van accreditaties. Onafhankelijke toezichthouders worden bedreigd of ontslagen. Migranten zijn min of meer vogelvrij verklaard.
Trump heeft een krappe meerderheid in het Congres, dat op dit moment niet in staat is een tegenmacht te vormen. Alleen de federale rechter is in de praktijk nog in staat maatregelen te blokkeren die in strijd zijn met de (Grond)wet.
Kan zo’n trumpiaanse regeringsleider in Nederland op dezelfde wijze schade aanrichten bij gevestigde instituties? Een groot verschil met de VS is dat Nederland een heel ander politiek landschap heeft, met coalitiekabinetten en veel partijen in het parlement. Een dermate grote concentratie van overheidsmacht als in de VS is daardoor heel onwaarschijnlijk is.
Maar als zo’n trumpiaanse regeringsleider in Nederland wél zou kunnen rekenen op een parlementaire meerderheid, dan zijn ook hier waarschijnlijk de rapen gaar. Vergaand ingrijpen in overheidsorganisaties en in maatschappelijke instituties, zoals universiteiten, die volledig afhankelijk zijn van overheidsbekostiging en accreditaties, is dan zeker niet denkbeeldig.
De waarborgen om de instituties van de rechtsstaat in stand te houden en af te schermen tegen de regering, zijn als het erop aankomt heel beperkt. Net als in de VS zou eigenlijk alleen de rechter in Nederland mogelijk nog een obstakel kunnen zijn bij zulke rechtsstatelijke ondermijning. Maar die rechter moet dan wel voldoende toegerust zijn om de confrontatie met de uitvoerende macht aan te gaan.
In de VS is de rechterlijke onafhankelijkheid sterk verankerd. In Nederland is onafhankelijkheid van de rechterlijke macht op onderdelen uitgesproken zwak vormgegeven. De minister van Justitie houdt – heel vreemd – toezicht op bedrijfsvoering van de gerechten. Bestuurders van gerechten, zoals de president van het gerecht, worden tijdelijk benoemd, en kunnen door de regering tussentijds gemakkelijk worden ontslagen. Hetzelfde geldt voor de Raad voor de rechtspraak, het centrale bedrijfsvoeringsorgaan van de rechterlijke macht.
Een kwaadwillende regering kan in Nederland zo heel gemakkelijk de leiding van gerechten onder controle krijgen en vervolgens rechters onder druk zetten (zie de misstanden in EU-land Polen). Daarmee zou dan het laatste bastion ter bescherming van de rechtsstaat uitgeschakeld zijn. Willen we de rechtsstaat beter beschermen tegen autocratische leiders, dan is het zaak serieus werk te maken van een aanzienlijke versterking van de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht. In dat opzicht is men in de VS op dit moment beter af.
Wat kunnen we verwachten van weer vier jaar Trump?
Source: NRC