Technologie en natuur In de dertigste editie van de Noorderlicht Biënnale, een tweejaarlijkse fotografie- en videotentoonstelling in Noord-Nederland, wordt op zes locaties de verwikkeling van mens, machine en natuur belicht. Waar ligt de grens tussen maakbaarheid en controle?
Heleen Haijtema, ‘Nachtschade’, op locatie De Proef.
Hoe ziet je leven eruit als tomaat in een hypermoderne kas? Dat is de vraag waar kunstenaar Špela Petric mee speelt in De Proef, Frederiksoord, één van de zes locaties van de Noorderlicht Biënnale. In een kas van Nederlands’ oudste tuinbouwschool hangt zijn installatie Operational Bodies, een foto-collage van groene en rode tomaten met drie schermen ervoor. Op een ervan is een tuinder te zien die de bezoeker als tomaat aanspreekt. „Als tomaat wil je groeien, dan kom je tot bloei”, zegt de tuinder: „Het is belangrijk dat je genoeg zon krijgt, dat is je groeifactor voor fotosynthese.” Een motiverend bedoeld praatje voor nog onrijpe tomaten.
De dertigste editie van de Noorderlicht Biënnale, een tweejaarlijkse manifestatie voor foto- en videokunst in Noord Nederland, vindt plaats op zes locaties en in drie provincies. Deze editie, getiteld Machine Entanglements richt zich op de verwikkeling van mens, machine en natuur. Noorderlicht wil reflecteren op de invloed van technologie op de natuur. Roosje Klap, directeur van Noorderlicht hoopt dat de werken „laten zien hoe diep technologie doordringt in ons dagelijks bestaan”.
Chun Hua Catherine Dong, ‘For You I Will Be An Island’, in Museum Belvedère)
De rode lijn van deze hier bijeengebrachte kunstwerken is allereerst de maakbaarheid van de natuur, zo blijkt uit de deeltentoonstellingen in Museum Belvédère en in De Proef. Maar de invloed gaat toch ook verder dan alleen dat: want technologie vórmt de natuur niet alleen, maar is ook een controlemiddel.
Hoe sterk de natuur onderdeel is geworden van menselijke systematiek, zie je goed in Museum Belvédère, gelegen op het randje van het Friese Heerenveen. De fotoreeks Through the Opera Glass van Stijn Terpstra, deel van de expositie Het landschap kijkt terug, gaat over de vogeltrek. Terpstra’s foto’s van een kantoortje en observatiepost zijn overbelicht, alsof er een felle lamp brandt. Er is een collage van korrelige webcamfoto’s van vogels en een uitvergrote lijst met vertrek- en aankomsttijden van vogels.
Terpstra wil zo laten zien hoe vogels in deze tijd ‘data’ zijn geworden: ze worden begluurd en gechipt, hun trektocht vastgelegd in datavisualisaties. Bij vogels denk je aan vrije dieren die rond fladderen, maar de foto's wijzen op hoe dun de lijn is tussen het onschuldige bekijken van vogels en het controleren van hun bewegingen.
Maakbaarheid zie je ook terug in For You I Will Become an Island van Chun Hua Catherine Dong. Ze groeide op aan de rivier Yangtze in China die vaak overstroomde. Met kunstmatige intelligentie verbeeldt ze de toekomst van haar overstroomde geboortedorp. Die afbeeldingen fotografeert ze vervolgens op de overstromingslocaties zelf. Zelf gaat ze ook voor de camera zitten, samen met spullen die haar ouders meenamen toen ze vluchtten voor overstromingen. Hier helpt technologie bij het verbeelden van de toekomst, door die met AI te creëren.
Maar waar ligt de grens tussen maakbaarheid en controle? Die overgang is goed te zien bij de tentoonstelling Tuintradities en technoteelt in Frederiksoord, die om de tuinbouw draait. In dit UNESCO-werelderfgoeddorp in Drenthe wijzen roze bordjes de weg naar de juiste kas op het terrein van oud-tuinbouwschool De Proef. In de kas wisselen foto’s en video-installaties aan stalen kettingen zich af met interactieve schermen. In een co-productie van Polymorf en Studio Biarrit kan je op een van die schermen je eigen plant samenstellen aan de hand van categorieën. Zo kan je eigenhandig een „collectieve slijmzwam met glanzende, stinkende schubben voor een verwilderde toekomst” kiezen. Druk op de knop ‘genereer’ en vervolgens verschijnt een groen vetplantje met tientallen blaadjes dat als een bloemetje openvalt. Onder het plantje is een met schubben bedekt wezentje dat iets wegheeft van een slangenkopje.
Dit gaat verder dan alleen het maken van planten, het is een manier om controle uit te oefenen op de toekomst van de tuinbouw. Als nieuwe plantensoorten met één druk op de knop gemaakt kunnen worden, is de mens meester over het natuurlijke geworden.
Roel Backaert en Niels Schrader, ‘Acid clouds 2’.
Koeien zijn in deze expositie ook het doelwit van dataverwerking. In Waiting for Cows van affect lab laat een boer in een videoregistratie zien hoe technologie zijn leven als boer vergemakkelijkt. Hij maakt gebruik van een melkrobot en elke koe heeft een sensor om haar nek die het aantal herkauwbewegingen nauwlettend in de gaten houdt. Op basis daarvan kan de boer bepalen of een dier extra voeding nodig heeft. Door het verzamelen van data heeft de boer grote invloed op het leven van de koe. Affect lab wil hiermee laten zien hoe verregaande technologie wordt ingezet in de landbouw.
Als Noorderlicht iets duidelijk maakt: technologie en natuur zijn met elkaar verstrengeld. Als een tomaat of koe tegenstribbelt, te langzaam rijpt of weigert te kauwen, is het de mens die met technologie naar een manier zoekt om het natuurlijke onder de duim te krijgen. Technologische middelen zijn er om van elke groene tomaat een rode te maken, maar daardoor wordt een laatbloeier zijn iets van het verleden.
Hier gaat maakbaarheid over de grens en wordt iets controlerends. Tussen alle kabels, datavisualisaties en AI-afbeeldingen bevragen de kunstenaars de vormende en controlerende macht van technologie.
Source: NRC