Oekraïense vluchtelingen In Montenegro creërden Russen in 2022 een veilige haven voor Oekraïense vluchtelingen. Een uniek project waar ook gevluchte Russen en Wit-Russen onderdak vinden. „Ik ontdekte dat niet alle Russen slecht zijn of achter Poetin aanlopen.”
Budva in Montenegro is al jaren een populaire plaats voor kritische Russen.
‘Jana!” „Lilia!” Het is een hartelijk weerzien tussen de twee vrouwen voor de ingang van een appartementencomplex in de Montenegrijnse kustplaats Budva. Ze omhelzen en zoenen elkaar en wisselen snel wat nieuwtjes uit. Dan snelt Lilia de trap op om de groep kinderen te roepen, die ze een paar dagen eerder vanuit Oekraïne naar Montenegro heeft begeleid. Twee dagen waren ze onderweg, vanuit Charkiv naar Kyiv en vandaar via Polen naar de historische badplaats Budva aan de Adriatische Zee.
In deze tijden waarin de geopolitiek zwaar op het gemoed drukt, gaat NRC op zoek naar dromers en doeners. Deel twee in een serie over een wereld die werkt.
Een lange en spannende reis, vertelt Lilia even later in een van de kamers van hun onderkomen. „Onderweg schrokken ze van de vliegtuigen, want in Oekraïne betekent een vliegtuig altijd gevaar. Ik moest uitleggen dat het geen Russische militairen zijn, maar gewone mensen op weg naar hun vakantiebestemming”, vertelt Lilia. Jana vult aan: „We doen er alles aan om ze een onbezorgde tijd te geven zodat ze bij kunnen komen van de stress. Voor deze kinderen, die al drie jaar in oorlog leven, is het al bijzonder om een nacht rustig te kunnen slapen.”
Lilia – haar achternaam wil ze om veiligheidsredenen liever niet in de krant – is een Oekraïense uit de Donbas, Jana Zoebtseva een Russische uit Moskou. De oorlog tussen hun twee landen heeft de twee vrouwen op onwaarschijnlijke wijze bij elkaar gebracht. Of beter: heeft Lilia op het pad van Pristanisjte – ‘haven in het Montenegrijns – gebracht. Deze organisatie van Russische vrijwilligers in Budva biedt sinds de allereerste oorlogsdagen van 2022 opvang aan Oekraïense vluchtelingen. En niet alleen Oekraïners. Ook opgejaagde Russen en Wit-Russen, die de oorlogszucht en repressie van hun dictators willen ontvluchten, zijn er welkom.
In haar thuisstadje Mykolajivka, vlakbij Slovjansk in de zwaar belegerde Donbas, was Lilia schoolhoofd en docent Oekraïens. In 2022 vluchtte ze naar het veiligere westen van het land. Nu begeleidt ze een paar keer per jaar kinderen voor een vakantie bij Pristanisjte. „Hier kunnen ze slapen zonder luchtalarm en buiten spelen.” Sommige kinderen zijn wees geworden door de oorlog, anderen hebben ouders die aan het front zijn. Ook in Budva laat de oorlog haar niet met rust. „Vanochtend schreef een collega dat tweehonderd meter van haar huis een raket is ingeslagen”, vertelt Lilia, terwijl dikke tranen over haar wangen biggelen.
De Oekraïense Lilia komt uit de Donbas. Ze vertelt over een raketinslag tweehonderd meter van het huis van een collega.
Jana Zoebtseva is een van de Russen die onderdak vinden bij Pristanisjte.
Waar de verhoudingen tussen Russen en Oekraïners sinds drie jaar worden getekend door oorlog en haat, trekken ze in Budva intensief met elkaar op. Daarmee is Pristanisjte een uniek project. De afgelopen drie jaar hebben Russen en Oekraïners in de stad gezamenlijk allerlei projecten op poten gezet om hun leven in gedwongen emigratie te verlichten. Er zijn taallessen, hulp bij het regelen van papieren en er is psychologische begeleiding. Daarnaast: theater, lezingen, concerten en excursies, in samenwerking met Montenegrijnse en Oekraïense organisaties in de stad.
„De stichting is ontstaan als een spontane reactie op de vreselijke gebeurtenissen van 2022. Oekraïners sloegen op de vlucht en kwamen hiernaartoe, veel Russen wilden iets doen”, vertelt directeur Gennadi Velitsjko in een café dat ook dienst doet als debatcentrum, galerie en boekhandel. Eind 2022, kort na de door Poetin afgekondigde militaire mobilisatie, ontvluchtte de jonge it-specialist Rusland met zijn gezin. Ze vonden onderdak bij Pristanisjte en bleven in Budva. Inmiddels heeft de organisatie enkele honderden vrijwilligers en zijn er 1.676 mensen opgevangen: 971 Oekraïners, 657 Russen en 16 Wit-Russen. De rest valt onder ‘overig’.
De stichting is ontstaan als een spontane reactie op de vreselijke gebeurtenissen van 2022, vertelt directeur Gennadi Velitsjko.
Montenegro is trots op zijn rol als toevluchtsoord. Volgens EU-schattingen vangt het kleine land per hoofd van de bevolking meer Oekraïners op dan ieder ander land ter wereld. „Ze voelen zich hier veilig en prettig”, zei de Montenegrijnse premier Dritan Abazovic in 2023 over de Oekraïense vluchtelingen. In tegenstelling tot in de meeste EU-landen, worden hier ook Russen en Wit-Russen zonder visum toegelaten, al kunnen zij geen aanspraak maken op toelages of hulp. Die tolerante en inclusieve houding wordt door velen toegeschreven aan de Montenegrijnse levensfilosofie, vaak omschreven als polako, wat zoveel betekent als ‘doe maar rustig aan’. Maar ook aan het feit dat het multi-etnische Montenegro zelf veel oorlogsgeweld heeft meegemaakt.
Daarnaast vormt Budva al jaren een honk voor kritische Russen. In de kleine Russische gemeenschap zwaait de bekende Russische kunstmecenas Marat Gelman de scepter. Vorig jaar werd hij door Rusland tot „terrorist” bestempeld. Hij vestigde zich in Budva na de annexatie van de Krim in 2014 en begon er kunstprojecten met vervolgde Russische, Oekraïense en Wit-Russische kunstenaars. Na de grootschalige Russische invasie van Oekraïne besloot hij met een groep partners en vrijwilligers woonruimtes te huren om de grote stroom Oekraïense vluchtelingen op te vangen.
In eerste instantie leek het logisch Russen en Oekraïners apart te huisvesten. „Maar onze eerste gasten waren een stel uit Charkiv. Hij had een Russisch paspoort, zij was Oekraïense. Toen beseften we dat we mensen niet hoefden te scheiden puur op grond van de kleur van hun paspoort”, vertelt Aljona Vasjoekova, medewerkster van het eerste uur en zelf afkomstig uit Moskou. Wel werden Russen extra goed gescreend, om zeker te zijn dat ze de oorlog en Poetin op geen enkele manier steunen. „De Russen die hier arriveerden, hadden net zoveel behoefte om te praten, te huilen en elkaar vast te houden.”
Ljoedmila Mironova uit het Siberische Omsk. Ze vreesde de reacties van Oekraïners, maar „ze omhelzen ons, huilen en zeggen dankjewel”.
Aljona Vasjoekova, tijdens een bespreking van het team van de organisatie.
Psycholoog Anna Sergejeva: „Het gevoel van schuld en schaamte werkt verlammend.”
Het werken met Oekraïense vluchtelingen laat niemand onberoerd. „Toen ik hier kwam, durfde ik nauwelijks met Oekraïners te praten. Ik was bang dat ze stenen naar ons zouden gooien omdat we Russisch spraken, de taal van de agressor”, zegt medewerker Ljoedmila Mironova uit het Siberische Omsk. De reactie is vaak een andere. „Ze omhelzen ons, huilen en zeggen dankjewel.” Dat laatste vindt het team nog steeds moeilijk om te horen. „Een Oekraïens kind dat jou bedankt, terwijl jouw regering zijn land bombardeert. Het breekt je hart”, zegt Ljoedmila Mironova met van tranen glinsterende ogen. Psycholoog Anna Sergejeva vult aan: „Het gevoel van schuld en schaamte werkt verlammend. Hoeveel Russen hier ook doen, het is nooit genoeg om dat weg te nemen.”
De Oekraïense Lilia snapt de ingewikkelde gevoelens van de Russen van Pristanisjte, vertelt ze in een kamer van het appartement. Zelf heeft Lilia regelmatig telefonisch contact met neven en nichten in Rusland. „Ook zij snappen niet waar de oorlog goed voor is en hopen dat hij snel voorbij is. Helaas wordt het contact steeds moeilijker, omdat Rusland alle sociale media blokkeert. Maar niemand kan mij verbieden om met mijn eigen familie te praten”, zegt ze fel. Slapen doet ze weinig: ook ’s nachts dendert het oorlogsnieuws door.
Een kamer verderop maken de Oekraïense kinderen zich op voor een spelletje basketbal op het veld voor het huis. Vanavond gaan ze zwemmen in zee. Op de vraag of zij het raar vinden door Russen opgevangen te worden, halen ze nonchalant de schouders op.
Jongeren op een kamer in de opvang.
Oekraïense kinderen spelen basketbal.
Sommige Oekraïense vluchtelingen worden na verloop van tijd zelf actief bij Pristanisjte. Katarina Sintsjillo en Viktor Kosjoen, twee bekende acteurs uit Kyiv, kwamen een maand na de invasie naar Budva. In het begin was het bevreemdend om met Russen te praten en waren ze op hun hoede, vertelt het koppel in een restaurant boven de snikhete en overvolle stranden van de baai. De interesse en hulpbereidheid brak het ijs. „Ik ontdekte dat niet alle Russen slecht zijn of achter Poetin aanlopen, toen we de activisten van Pristanisjte ontmoetten. Ze huilden en vroegen ons om vergeving”, zegt Katarina.
Het echtpaar heeft samen met Russische acteurs in Budva een theater opgericht. Viktor geeft daarnaast theaterles aan Oekraïense kinderen. „Er was een meisje wier ouders waren omgekomen en dat helemaal niet meer sprak. Dankzij het theater leefde ze op. Sommige kinderen uit het oosten spreken alleen Russisch, ik leer ze Oekraïens”, vertelt hij.
Zelf spreken ze Russisch, maar pas als ze zeker weten dat ze er niemand pijn mee doen. Sintsjillo: „Niemand heeft het recht een ander land binnen te walsen en te dicteren hoe mensen moeten leven. Maar uiteindelijk is het niet de taal of je paspoort die het verschil maken, maar je overtuigingen als mens.”
Ook de Russische regisseur Taja Zoebova onderstreept het belang van dialoog in tijden van oorlog. Ze maakte de film Territory without War over Pristanisjte, waarin zowel Oekraïners als Russen vertellen over hun oorlogservaringen. „Het is belangrijk om te laten zien dat mensen, ondanks de verschrikkingen, met elkaar in dialoog kunnen blijven en elkaar kunnen ondersteunen”, vertelt ze in een café. Dat zij als Russische een film maakte over en met Oekraïners lokt soms negatieve reacties uit. „Maar de meeste reacties zijn positief, ook van Oekraïners. Al kan dat het schuldgevoel niet wegnemen.”
Een van de locaties van Pristanisjte in Budva.
De Russische activisten van Pristanisjte ervaren de druk van de oorlog en hun eigen pijnlijke gevoelens daarover, en weten dat ze iets doen wat in hun thuisland absoluut verboden is. In juni werd de Russische activist Nadezjda Rossinskaja veroordeeld tot 22 jaar strafkamp, omdat zij een kleine hulporganisatie was begonnen voor Oekraïense vluchtelingen. Vorig jaar kreeg de Amerikaans-Russische Ksenia Karelina een straf van twaalf jaar, nadat zij 50 dollar had overgemaakt naar een Oekraïense militaire organisatie. Ze kwam in april vrij via een gevangenenruil.
Bij Pristanisjte zijn er geen taboes, maar de toekomst is voor alle betrokkenen een pijnlijk thema. Vanwege de strenge wetgeving, die het verkrijgen van Montenegrijns staatsburgerschap bijna onmogelijk maakt, kunnen Russen niet onbeperkt in het veilige Montenegro blijven. De meesten trekken na enige tijd verder: naar Duitsland, Spanje of een ander EU-land dat bereid is hen op te vangen. Veel opties zijn er niet. Buurland Servië heeft weliswaar een grote Russische diaspora, maar wordt vanwege de sterke pro-Kremlinsentimenten liever gemeden. Ook financieel heeft de stichting, die voor een groot deel afhankelijk is van individuele donaties, het moeilijk. „Oorlogsmoeheid”, verklaart Jana Zoebtseva de opdrogende middelen.
De voortdenderende oorlog in Oekraïne is een open wond en daarmee blijft het ongemak. „Simpele vragen als ‘waar kom je vandaan?’ en ‘waarom ben je hier?’ blijven moeilijk om te beantwoorden”, vertelt directeur Gennadi Velitsjko met droeve blik. „Ik zeg altijd dat ik de oorlog vreselijk vind en niet in een land wil blijven, dat een ander land kapot wil maken. Maar van binnen is er altijd dat stemmetje dat zich afvraagt of je je, door Rusland te verlaten, echt aan die verantwoordelijkheid kunt onttrekken. Of je een beter mens kunt worden, door hier iets goeds te doen.”
De fotograaf blijft om veiligheidsredenen op eigen verzoek anoniem.
De historische badplaats Budva.
Source: NRC