Foto Bas Czerwinski/ANP
Het is stil rond de verlaging van het eigen risico in de zorg, sinds de Raad van State het kabinetsvoorstel hierover in juni terug naar de tekentafel verwees. En dat terwijl de kritiek van de Raad belangrijke aanwijzingen bevat om de gezondheidszorg toegankelijker voor kwetsbare groepen – en dus meer solidair – te kunnen maken.
André Knottnerus is epidemioloog, emeritus hoogleraar huisartsgeneeskunde en oud-voorzitter van de Gezondheidsraad.
De Raad maakte in juni drie punten. Ten eerste het commentaar dat 220 euro minder eigen risico voor mensen weinig oplevert als tegelijkertijd de zorgpremie met zo’n 200 euro stijgt. Die verhoging weegt vooral zwaar voor de lage-inkomensgroepen; voor degenen onder hen die het eigen risico niet volledig betalen kan het zelfs negatief uitpakken. En dat terwijl de bedoeling juist was de solidariteit in het zorgstelsel te verbeteren.
Dit is echter op te lossen door de zorgpremie alleen boven een bepaalde inkomensgrens te verhogen, waarmee de solidariteit binnen de zorgverzekering daadwerkelijk groter wordt. Dat kan nog versterkt worden als de premie inkomensafhankelijk wordt gemaakt.
Een tweede kritiekpunt was dat de verlaging van het eigen risico samengaat met afschaffing van de Tegemoetkoming arbeidsongeschikten, een speciale toeslag bestemd voor de medische kosten die mensen die arbeidsongeschikt zijn moeten maken. Daardoor wordt voor velen in deze doelgroep, waarin mensen met lagere inkomens oververtegenwoordigd zijn, het financiële voordeel van een lager eigen risico meer dan teniet gedaan. Terwijl de extra kosten die velen moeten maken voor hulpmiddelen, aanpassingen en vervoer er niet minder om worden.
Partijen die solidariteit hoog in het vaandel dragen zullen deze steun dus overeind moeten houden. Dat is ook sociaal-economisch verstandig, want als mensen met gezondheidsproblemen op dergelijke uitgaven gaan bezuinigingen gaat dat uiteindelijk meer beperkingen en minder sociaal herstel opleveren.
Punt drie: het kabinet wil het eigen risico tot en met 2029 in aantal euro’s constant houden, en het pas daarna via jaarlijkse indexering weer in de pas laten lopen met de stijgende zorgkosten. Dan zou echter de financiële zorgdrempel vanaf 2030 ook voor kwetsbare groepen weer gaan stijgen. Ook dat is op te lossen, namelijk door – in elk geval vóór die tijd – het eigen risico volledig af te bouwen. En voor die afbouw heeft de Tweede Kamer zich al in december 2023 uitgesproken.
Volledige afbouw past ook bij het ontbreken van bewijs dat het eigen risico überhaupt nut heeft. Wetenschappelijk onderzoek laat weliswaar zien dat eigen risico’s en bijbetalingen de zorgvraag beperken, maar zulke financiële drempels leiden ook tot mijding van belangrijke zorg en dat kan averechts uitpakken. Zorgmijding kan immers tot gezondheidsrisico’s leiden, en daarmee tot meer zorgkosten.
Zo vond onderzoeksinstituut NIVEL dat in 2023 11 procent van de volwassenen vanwege de kosten afzag van één of meer van de volgende vormen van zorg: bezoek aan een arts; door een arts aanbevolen medisch onderzoek, behandeling of nabehandeling; of het afhalen of vaak genoeg innemen van medicijnen. Dit kwam extra vaak voor bij mensen met een ongunstige financiële situatie, een slechte of matige gezondheid, of beperkte gezondheidsvaardigheden. En uit een enquête van Patiëntenfederatie Nederland onder zorggebruikers en patiënten bleek dat 21 procent van hen in 2022 om financiële redenen zorg heeft gemeden of uitgesteld.
Daarbij moeten we beseffen dat de zorgtoeslag zorgmijding niet voorkomt, omdat mensen die het financieel krap hebben elke uitgave aan zorg tegen de gezinsboodschappen en de huur moeten afwegen.
Bovendien laten studies in diverse landen zien dat vermindering en afbouw van eigen risico’s en bijbetalingen juist kunnen leiden tot beter zorggebruik en minder ziekenhuisopnames. Dat weerspreekt de aanname dat afbouw van het eigen risico de langetermijnhoudbaarheid van de zorg structureel extra onder druk zou zetten. Om die druk te verminderen, is het uit een oogpunt van goede zorg ook verstandiger, veiliger en kansrijker om voluit in te zetten op passende en effectieve zorg, minder zorgbureaucratie, meer ondersteunende technologie, aanpakken van zorgfraude (volgens het OM jaarlijks zo’n 10 miljard euro), afdingen op medicijnprijzen, gezondheidsbevordering, en het aantrekkelijker maken van zorgberoepen.
Daar komt een ander fundamenteel punt bij: het is medisch riskant en ethisch uiterst dubieus om patiënten met financiële drempels te confronteren als hun huisarts hen naar een specialist heeft verwezen of medicijnen heeft voorgeschreven. Huisarten hanteren bovendien wetenschappelijk onderbouwde standaarden waarbij de drempel al hoog ligt: zo leidt slechts één op de circa twintig patiëntencontacten tot verwijzing naar een specialist. Daarop achteraf afdingen via financiële ontmoedigingsprikkels ondermijnt het vak en de verantwoordelijkheid van de huisarts.
Al met al verdient het plan om het verplicht eigen risico in de zorg aan te pakken een veel betere uitwerking. Het moet effectiever gericht zijn op daadwerkelijke solidariteit. Daarvoor biedt het advies van de Raad van State al heel wat houvast, maar ook volledige afbouw van het eigen risico moet weer op de politieke agenda komen.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC