Ahmad Baydoun | onderzoeker witte fosfor In een oorlog kan ook de leefomgeving een wapen worden. Zuid-Libanon ligt vol witte fosfor, resten van aanvallen door Israël. „Het is als het ware een langdurige bom.”
Met witte fosfor wordt door de Israëlische strijdkrachten een rookgordijn gecreëerd aan de Libanese zijde van de grens, november 2023.
Het is benauwd en heet in de Libanese hoofdstad Beiroet. Er zijn lang niet zoveel toeristen als vroeger; ze blijven weg vanwege de voortdurende Israëlische aanvallen in Libanon en de onrust in de regio.
Toch brengt Ahmad Baydoun hier de zomer door, net als velen uit de Libanese diaspora. Hij woont in Amsterdam en is promovendus aan de bouwkundefaculteit van de TU Delft. Daar onderzoekt hij wat hij noemt weaponized environments, plaatsen die tijdens conflicten niet alleen het toneel zijn van strijd, maar zelf ook wapen zijn. Denk aan het in brand steken van akkers en bossen, het vergiftigen of afsluiten van waterbronnen en aan velden vol landmijnen. Baydouns bronmateriaal varieert van satellietbeelden tot aan alles wat online te vinden is, ook wel bekend als OSINT (open source intelligence).
Baydoun: „Ik onderzoek het systematische gebruik van witte fosfor in Zuid-Libanon, met de nadruk op de milieu- en ruimtelijke impact ervan. Hierbij combineer ik open source informatie, satellietbeelden en architectuuranalyse om aanvallen te lokaliseren en te verifiëren.” Zijn werk is geïnspireerd door dat van organisaties als Forensic Architecture en Bellingcat.
„Het is lastig. Vooral vorig jaar was moeilijk [toen de gevechten tussen Hezbollah en Israël escaleerden]. Het land waar je vrienden en familie hebt wonen, waarmee je een emotionele band hebt, wordt zo hevig gebombardeerd. Er is geen afstand, het is verwikkeld met je persoonlijke leven. Maar het is ook een drijfveer. Ik moet dit onderzoek zelf bekostigen, ik doe dit omdat het mij aangaat en ik iets voor mijn land en mensen kan doen. En uiteindelijk kom je er ook terug en zul je de gevolgen ondergaan zoals iedereen. Dit vergiftigt ons allemaal.
„Ik werk graag met satellietbeelden omdat die – misschien is het vreemd om te zeggen – niet dat menselijke perspectief hebben. Je kijkt vanuit een zeer hoog vogelperspectief, je ziet geen slaapkamers, geen mensen, je hoort geen stemmen. Dat is het moeilijkste voor mensen die interviews doen of mensen in de OSINT-gemeenschap die lichamen moeten tellen. Ik zou dat niet kunnen.”
Voordat de 30-jarige onderzoeker zich volledig ging richten op de oorlog in zijn vaderland, heeft hij een aantal andere casussen in de regio onderzocht. Zo dook hij een tijdje in een schandaal rond chemisch afval uit Italië dat in de jaren 80 op grote schaal in Libanon werd gedumpt.
Ahmad Baydoun.
Baydoun: „Het was een deal tussen de Italiaanse maffia en de Lebanese Forces [een rechts-christelijke politieke partij en voormalige militie] tijdens de burgeroorlog. In ruil voor het dumpen van dat afval kregen ze geld en wapens.”
Daarna keek hij naar de inzet van chemische wapens in Syrië, vervuiling van het Qaraoun-meer in de Libanese Bekaa-vallei, en een windmolenproject van Israël in de Golan [Syrisch gebied dat Israël sinds 1974 bezet]. Zijn hypothese was dat de locatie van de windmolens, neergezet op akkers bij Druzische dorpen, moedwillig was gekozen om deze gemeenschappen daar te verdrijven met zogeheten soft violence, zoals het lawaai van de molens. Achteraf gezien waren het vingeroefeningen voor het echte werk.
Sinds oktober 2023 spitst Baydouns promotieonderzoek zich volledig toe op het gebruik van witte fosfor door het Israëlische leger in Zuid-Libanon. Deze munitie bestaat uit een projectiel met daarin 116 stukjes vilt gedrenkt in witte fosfor (molecuulformule P4). Na het afschieten komt het projectiel tientallen meters boven de grond tot ontploffing waarna de viltstukjes al brandend in herkenbare tentakelachtige slierten naar beneden komen dalen. NRC vond in november 2023 granaatresten van Amerikaanse en/of Israëlische makelij in Zuid-Libanon.
Doorgaans worden de granaten gebruikt voor het aanleggen van rookgordijnen of om doelen te markeren. Vanwege de ontvlambaarheid kunnen ze echter ook als (een ongericht) brandwapen dienen. Dit is omstreden: de viltdeeltjes dalen over een groot oppervlak neer, kunnen blijven kleven aan (menselijk) vlees en daar tot op het bot doorheen branden. De rook veroorzaakt bovendien ademhalingsproblemen en een viltrestje kan weken of maanden later weer ontvlammen als er genoeg zuurstof bij komt.
„Toen de oorlog hier begon voelde het zinvoller om hieraan te werken”, zegt Baydoun. „Witte fosfor werd een heel groot onderwerp. Mijn onderzoek brengt het gebruik ervan in kaart en ik ontwikkel methoden om dat te doen. Daarvoor moet je witte fosfor dus goed kunnen identificeren. Een van de problemen is dat er heel veel ruis is door beeldmanipulatie en oude beelden van andere conflicten op (sociale) media.”
„Precies. Het is ook voorgekomen dat een gebouw in Beiroet door een raket werd geraakt, waarna al snel rondging dat Israël witte fosfor in Beiroet had gebruikt, hoewel dat niet klopte. Veel mensen kunnen niet goed wapens identificeren, wat op zich niet erg is, maar ook media gaan hierin mee. En als het nieuws gemaakt is dan kun je dat bijna niet meer tegenhouden.”
„Ik denk allereerst vanwege de naam. Het is duidelijk een chemische stof en dat maakt mensen bang. Witte fosfor is bovendien geen precies wapen, met een enkele, duidelijke inslag. Het is overal en nergens, een soort fluïde organisme dat je huis binnenkomt, door de wind meegenomen wordt.”
Witte fosfor wordt door internationale verdragen niet beschouwd als een chemisch wapen omdat het primair werkt door hitte en vuur in plaats van toxiciteit. Hetzelfde geldt voor de aanmerking als brandwapen, omdat het internationaal recht uitgaat van het primaire gebruiksdoel en niet van eventuele bijwerkingen. De munitie valt onder Protocol 3 van het CCW-verdrag over conventionele wapens.
Het internationaal humanitair recht stelt strenge voorwaarden aan de inzet ervan. Zo is gebruik in dichtbevolkte gebieden verboden, op enkele uitzonderingen na. Organisaties als Human Rights Watch, Amnesty International en verschillende landen hebben die toepassingen fel bekritiseerd en opgeroepen om witte fosfor als brandwapen aan te merken en volledig te verbieden.
Zo ziet een 155 mm-artillerieprojectiel uit de M825-serie eruit…
Het projectiel is gevuld met schijven witte fosfor
Een ontsteker zorgt dat de lading wordt gelanceerd
De witte fosfor wordt nu in de lucht verspreidt. De rest van de projectiel valt in brokken op de grond
„Ja, dat is precies het idee van de website die ik maak. Alles is open source, dus mensen kunnen de hele structuur overnemen. Rusland heeft bijvoorbeeld veel witte fosfor in Oekraïne gebruikt in het begin van de oorlog.
„Samen met Nederlandse en Amerikaanse wapenexperts heb ik een eigen methode ontwikkeld voor de identificatie van witte fosfor. We gebruiken voornamelijk beelden die de munitie tot heel kort na de ontploffing laten zien, omdat al na enkele seconden de ‘tentakels’ niet meer goed te zien zijn en het wapen mogelijk verkeerd geïdentificeerd wordt. De methode moet waterdicht zijn.
„Als je daarna al die casussen in kaart brengt, dan begin je patronen te zien. Bijvoorbeeld wanneer dit wapen wordt ingezet – overdag of ’s nachts. Ook zie je dat het vrijwel alleen om het grensgebied [tussen Israël en Libanon] gaat.”
„Dat Israël zeker in het begin een bufferzone probeerde aan te leggen tussen de twee landen en de bevolking van de grensdorpen wilde verdrijven. Dat heeft gewerkt. Bovendien zie je een grote overlap tussen de gebieden waar Israël witte fosfor gebruikte en de plekken die volledig verwoest zijn.”
„Momenteel werk ik met de American University of Beirut aan de vraag wat de gevolgen zijn voor het milieu, niet alleen van witte fosfor maar ook van zware metalen [afkomstig uit de grote hoeveelheden munitie in het algemeen in Zuid-Libanon]. Veel gebieden in het directe grensgebied zijn nog ontoegankelijk, maar we hebben op een aantal plekken wel bodemmonsters kunnen nemen. De gehaltes witte fosfor zijn vaak hoog. Fosfor an sich is een essentiële voedingsstof voor planten, maar de resten van witte fosfor zijn heel reactief en toxisch. Door zijn complexe gedrag in het milieu is het mogelijk niet direct biologisch beschikbaar voor planten. Maar dat moet nog verder onderzocht worden.
„Dat het zo lang ontvlambaar blijft is bovendien problematisch. Twee vrienden van mij, journalisten, zijn teruggegaan naar een plek in het zuiden waarop een jaar eerder witte fosfor was afgeschoten. Nadat ze de viltstukjes openbraken begonnen ze weer te roken. Een jaar later! Dat betekent dus ook dat als een boer de aarde bewerkt en dit per ongeluk raakt, hij de rook kan inhaleren. Of een vogel kan het opeten, waarna een ander dier de vogel weer opeet en daarna wellicht een persoon dat vlees weer eet, wat ook giftig is. Het is als het ware een langdurige bom.”
„Ik heb niet veel kunnen vinden over hoe je de omgeving hiervan moet reinigen. Theoretisch gezien zou je het niet in civiele gebieden moeten gebruiken, dus zijn er geen protocollen. Het enige wat ik vond was een document van het Amerikaanse leger dat was gemaakt nadat er lang geleden een trein in de VS was ontspoord en veel witte fosfor had gelekt. Daar hebben ze toen de bovenste laag van de bodem verwijderd, maar dat zou hier bij lange na onvoldoende zijn.”
„Ik wil dit afmaken en dan als archief bewaren. Het doel is gerechtigheid en andere partijen van bewijs te voorzien zodat ze ermee verder kunnen, zoals journalisten en mensenrechtenorganisaties. Zelf hoop ik OSINT-onderzoek te kunnen blijven doen, misschien wel op een journalistieke redactie. Ik heb al aan veel opdrachten gewerkt met nieuwsredacties.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC