Augustus vorig jaar ging een langgekoesterde wens van de Oekraïense president Zelensky in vervulling: zijn land beschikte over de eerste door het Westen geleverde F-16’s. Wat heeft het gevechtsvliegtuig de Oekraïners sindsdien gebracht in hun oorlog tegen de agressor Rusland?
is onderzoeksjournalist van de Volkskrant.
Waarom was Oekraïne er zo op gebrand om F-16’s te krijgen?
Begin augustus 2024 staat de Oekraïense president Volodymyr Zelensky gekleed in het zwart voor twee loodgrijze F-16’s met het gele insigne van de Oekraïense strijdkrachten op het staartvlak. Nog eens twee straaljagers vliegen over tijdens zijn persconferentie. ‘F-16’s in Oekraïne. We hebben het klaargespeeld’, zei Zelensky.
Al sinds de invasie van Oekraïne door Rusland vraagt Oekraïne het Westen om versterking met F-16’s. Het Amerikaanse toestel is geavanceerder dan de jachtvliegtuigen uit het Sovjettijdperk van de Oekraïense luchtmacht, en heeft zwaardere en modernere wapens. Met de F-16 zou Oekraïne weerstand kunnen bieden aan het Russische overwicht in de lucht, en zich beter kunnen verdedigen tegen Russische aanvallen met drones en raketten.
Westerse landen twijfelen, om politieke redenen. De F-16 is bij uitstek ook een aanvalswapen. Met de straaljager zou Oekraïne doelen in Rusland kunnen aanvallen, met kans op verdere escalatie van de oorlog.
Die houding van het Westen is veranderd: Oekraïne krijgt meer wapens waarmee het ook kan aanvallen, zoals de F-16. Washington geeft de doorslag: na maanden van intern debat zegt de regering-Biden in augustus 2023 toe dat de toestellen geleverd mogen worden, en dat de Verenigde Staten Oekraïense piloten zullen opleiden om de F-16’s te bemannen.
Hoeveel F-16’s heeft Oekraïne nu?
In totaal beloofden westerse landen 79 F-16’s, waarvan er inmiddels zeker 36 geleverd zijn volgens de landen die de toestellen leverden. Hoeveel daarvan operationeel zijn, wil de Oekraïense luchtmacht niet zeggen.
Nederland beloofde 24 straaljagers. Minister Brekelmans van Defensie zwaaide eind mei de laatste toestellen uit op vliegbasis Volkel. Denemarken zegde negentien toestellen toe, waarvan er volgens de Deense regering nu twaalf zijn geleverd. België zou dertig toestellen leveren, waarvan twee dit jaar voor onderdelen, en nog eens twee in 2026. Noorwegen beloofde zes vliegtuigen, die er allemaal zouden moeten zijn voor het einde van dit jaar.
Hoe gebruikt Oekraïne de toestellen?
De toestellen werden een jaar geleden bij de aankondiging van Zelensky meteen al ingezet, zei de Oekraïense president. Lang was dat vooral tegen aanvallen met raketten en drones, zoals Rusland die de afgelopen maanden wekelijks en soms zelfs dagelijks lanceerde.
Dat verdedigen alleen al is lastig genoeg, zegt defensieanalist en oud-luitenant-kolonel bij de Nederlandse luchtmacht Patrick Bolder. Rusland valt Oekraïne aan met kruisraketten, die soms door F-16’s uit de lucht worden gehaald. Dat vereist ten eerste dat een piloot achter zo’n raket kan komen, die met 800 kilometer per uur op zijn doel af gaat. Daarvoor moet een piloot vaardig zijn.
Maar het betekent ook dat een gevechtsleider een raket op tijd op zijn radarsysteem ziet en in staat is om een piloot en zijn toestel, zoals dat heet, ‘naar het doel toe te praten’, zegt Bolder. ‘Het gaat dus om veel meer dan alleen de straaljager en zijn piloot.’
Zelfs een piloot die al ervaring heeft in straaljagers als de Mig en Sukhoi kan pas na enkele maanden met een F-16 vliegen. Het duurt dan nog maanden voor ze het toestel als wapen kunnen inzetten. Een piloot vanuit het niets opleiden kost jaren.
‘Met elke piloot die je kwijtraakt, verlies je al die ervaring’, zegt Bolder. Een F-16 heeft daarnaast onderhoud nodig, en daarmee onderdelen, technici dus en gevechtsleiders op de grond die piloten begrijpen.
Eind maart kwam de eerste bevestiging dat Oekraïne het toestel ook inzet voor aanvallen op gronddoelen, als aanvalswapen dus. Het Oekraïense leger verspreidde een interview met een anonieme piloot van een F-16, en beelden van bombardementen van gebouwen. ‘Gevechtspiloten die westerse straaljagers vliegen, laten uitstekende resultaten zien tegen zowel lucht- als gronddoelen’, aldus de luchtmacht.
Het gebruik van de F-16 als aanvalswapen is nóg lastiger om onder de knie te krijgen, zegt Bolder, omdat Rusland overwicht heeft in de lucht en gronddoelen goed verdedigt met afweergeschut.
In juli 2023 al zegden onder andere Nederland, Denemarken, het Verenigd Koninkrijk en Canada, hulp toe bij het trainen van piloten en ondersteunend personeel voor F-16’s. Later volgden de Verenigde Staten en Griekenland. Alle leden van deze coalitie betalen mee aan het trainingscentrum, dat in Roemenië ligt.
Hoeveel toestellen zijn vernietigd?
Zeker drie F-16’s zijn neergehaald, volgens de Oekraïense luchtmacht. En er circuleren berichten over een vierde neergehaalde toestel. Een groter verlies nog is dat drie piloten het niet overleefden. Naast het persoonlijke leed kost het jaren om de schaarse Oekraïense piloten op te leiden.
Wat heeft de F-16 Oekraïne gebracht?
Betrouwbare informatie over wat Oekraïne aan de F-16 heeft, is spaarzaam. Ook defensie-analist Bolder moet het doen met openbare bronnen, en daaruit is niet veel af te leiden. Wel lijkt Rusland het toestel als dreiging te zien.
Een aantal aanvallen van Rusland van de afgelopen weken lijkt gericht op luchtmachtbases waar de straaljager is gestationeerd. Lijkt, want waar de F-16’s precies staan, houdt Oekraïne geheim. Het land vraagt ook de eigen inwoners om geen beelden of informatie te delen over de straaljagers, om Rusland niet wijzer te maken.
De straaljager is in ieder geval van symbolische waarde. Voor Rusland, dat elke neergehaalde F-16 viert als een grote overwinning. En voor Oekraïne: in augustus vorig jaar begon voor dat land en zijn luchtmacht, in de woorden van president Zelensky, ‘een nieuw hoofdstuk’.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant