De partijdige herindeling van kiesdistricten, gerrymandering, kan in de VS grote gevolgen hebben voor de macht van de president. In Texas raken de gemoederen over de herindeling zo verhit, dat Democratische politici de staat hebben verlaten om een stemming erover te voorkomen. Waarom is gerrymandering zo omstreden?
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant, met tech als specialisme.
Wat is gerrymandering?
De Verenigde Staten kennen een districtenstelsel. Elke staat is hierbij verdeeld in districten, soms wel tientallen, die elk een afgevaardigde kiezen. Samen vormen alle 435 politici die in de districten worden verkozen het federale Huis van Afgevaardigden. Een meerderheid daarin is belangrijk voor de macht van de president.
Wie er in een district verkozen wordt, is voor een deel afhankelijk van wie er in dat gebied wonen. Bepaalde kiezersgroepen stemmen over het algemeen vaker Democratisch dan Republikeins of andersom. Door de indeling van de kiesdistricten kunnen politici daar invloed op uitoefenen.
Dat proces heet ‘gerrymandering’: het herindelen van kiesdistricten voor politiek gewin. Door de grenslijnen van kiesdistricten om te leggen, kan het aantal Democratische of Republikeinse stemmen in dat district net anders uitvallen. Anders gezegd: bij gerrymandering kiezen politici hun kiezers in plaats van andersom. Het is als het slim aansnijden van een taart om zo veel mogelijk toefjes slagroom op jouw stuk te krijgen, ook al is de punt even groot als de andere punten.
De term is voor het eerst gebruikt in 1812. Het is een samentrekking van ‘Gerry’, naar gouverneur Elbridge Gerry, en ‘salamander’, naar de vreemde vorm van de districten die deze gouverneur had samengevoegd om meer stemmen te winnen.
Gerrymandering is nu actueel omdat de staten zich voorbereiden op de tussentijdse verkiezingen van 2026, waarbij een deel van zetels voor het Huis wordt vergeven. In het Huis hebben de Republikeinen nu een kleine meerderheid, die ze dan mogelijk verliezen.
Historisch gezien grijpen de Republikeinen het vaakst naar gerrymandering om verkiezingen te beïnvloeden. Volgens een onderzoek uit 2022 door het progressieve Brennan Center waren de Republikeinen tijdens de meest recente hertekeningen van districten verantwoordelijk voor de gerrymandering van 177 districten, de Democraten slechts 49.
Is gerrymandering legaal?
Het herindelen van kiesdistricten an sich is niet illegaal. Sterker nog: het is een verplichting. Eens in de tien jaar moeten na een nieuwe volkstelling de kiesdistricten opnieuw worden getekend om ervoor te zorgen dat elke afgevaardigde ruwweg hetzelfde aantal burgers vertegenwoordigt.
Gerrymandering is, zacht gezegd, controversiëler. Het is in feite de politisering van deze volkstelling. Die kan worden ingezet om de invloed van een bepaald electoraat te verkleinen of te vergroten. Zo werden de zwarte inwoners van Baltimore County in de staat Maryland, vaak geneigd om Democratisch te stemmen, door een Republikeinse herindeling in één district samengepakt. Hierdoor kregen niet-zwarte stemmers meer invloed in de rest van Maryland.
Staatsparlementen besluiten hoe de kaart eruit ziet, maar er is geen federale wetgeving voor hoe dit in z’n werk moet gaan. In sommige staten kunnen districten pas opnieuw worden heringedeeld als een meerderheid van tweederde van het Huis van Afgevaardigden daarmee instemt, terwijl in andere staten onafhankelijke commissies de kaart tekenen.
Een uitspraak van het Amerikaanse Hooggerechtshof in 2019 heeft de staten nog veel meer de vrije hand gegeven in gerrymandering. Daarin werd vastgelegd dat federale rechtbanken geen uitspraak mogen doen over statelijke herindelingen, zelfs wanneer die overduidelijk een van beide partijen ten goede komen.
Burgers kunnen herindelingen wel aanvechten, waarbij een plaatselijke rechter moet besluiten of een voorgestelde indeling legaal is. Het onderdrukken van raciale groepen is bijvoorbeeld verboden. Daarom werd de gerrymandering in Baltimore County in eerste instantie verboden, totdat het federale Hooggerechtshof dat besluit weer omdraaide.
Waarom willen de Republikeinen de districten in Texas nu opnieuw indelen?
Donald Trump vreest bij de verkiezingen in 2026 zijn krappe meerderheid in het Huis van Afgevaardigden te verliezen en heeft daarom de Republikeinse gouverneur Greg Abbott de opdracht gegeven de districten opnieuw in te delen. Door de nieuwe kaart zouden de Republikeinen in de komende tussentijdse verkiezingen tot wel vijf Democratische zetels in handen kunnen krijgen.
De herindeling zou progressieve kiezers uit steden als Austin, Dallas en San Antonio verdelen over de conservatieve plattelandsregio’s, wat de progressieve stem in de staat verdunt. Volgens een bron van persbureau AP beogen medewerkers van Trump inmiddels ook hertekeningen in andere staten, waaronder Missouri.
De in Texas beoogde herindeling is bijzonder dubieus omdat die vooruitloopt op de aanstaande volkstelling van 2030. Hetzelfde gebeurde in 2003, en ook toen stond het Hooggerechtshof het toe.
Het plan leidt tot grote ophef. ‘Donald Trump gelooft dat hij alleen kan winnen door vals te spelen’, zei de Democratische fractievoorzitter in het Huis van Afgevaardigden Hakeem Jeffries in een verklaring. Democraten van de Texaanse afdeling van de partij zijn zelfs de staat ontvlucht om een stemming over de nieuwe kaart te belemmeren.
Republikeinen uit Texas reageren fel op deze tactiek: gouverneur Abbott heeft een noodverzoek ingediend bij het Texaanse Hooggerechtshof om de Democratische fractievoorzitter uit zijn ambt te ontzetten. Een Republikeinse senator, John Cornyn, heeft de federale opsporingsdienst FBI verzocht om de vertrokken Democraten te arresteren.
Wat is de reactie van de Democraten?
Omdat de Texaanse Republikeinen zo openlijk inzetten op gerrymandering, zien Democraten uit de rest van het land zich gedwongen ook in te zetten op de creatieve herindeling van districten. ‘Het mes ligt op tafel’, zei de gouverneur van New York, Kathy Hochul. Zij onderzoekt nu de herindeling van New York om een electoraal voordeel in 22 van de 26 districten af te dwingen. Dat zouden drie zetels meer zijn dan in 2024.
Hochuls ambtgenoot uit Californië, Gavin Newsom, heeft dezelfde gedachten: ‘Dit spel kunnen wij ook spelen’, schreef hij op X. ‘Speciale stemmingen, nieuwe wetten, alles ligt op tafel als de democratie onder vuur ligt.’ Gerrymandering zou in die staat vijf van de 52 districten die nu Republikeins zijn Democratisch kunnen maken.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant