Eind 1989 was hij de man die in Roemenië in het machtsvacuüm kroop na de val van dictator Ceauşescu. Tot zijn overlijden, afgelopen dinsdag op 95-jarige leeftijd, bleef Ion Iliescu een van de meest controversiële politici van het voormalige Oostblok.
Zes weken na de Val van de Muur, op 9 november 1989, liepen er menigtes uit in Europa’s meest repressieve communistische staat: Roemenië. Op 22 december 1989 vluchtte de Roemeense communistische dictator Ceauşescu per helikopter uit Boekarest.
De wereld maakte toen kennis met een man in trui die zich opwierp als de leider van een zogenaamd Front voor de Nationale Redding: Ion Iliescu. Hij was 59 jaar oud, klein van stuk en oogde door zijn trui als een voorman van een dissidentenbeweging.
Van een georganiseerde dissidentenbeweging was in Roemenië echter nooit sprake geweest. Het Ceauşescu-regime was qua repressie en persoonscultus vergelijkbaar met dat van de Kims in Noord-Korea. De man in de trui, Ion Iliescu, was dan ook geen dissident à la Václav Havel of Adam Michnik. Hij was een weggepromoveerde topcommunist die gold als een politiek natuurtalent.
Met gematigde opvattingen en een IQ dat minstens 30 punten hoger lag dan dat van Ceauşescu, gold hij jarenlang als de hoop van de ‘intelligente’ of ‘rationele’ vleugel van de Roemeense communistische partij.
Ceauşescu zag de bedreiging die van Iliescu uitging in een vroeg stadium. Hij promoveerde hem begin jaren zeventig weg naar de provincie. Maar ook daarna werd er in de nomenklatoera nog heimelijk over Iliescu gesproken als over een toekomstig leider.
Op 25 december 1989 werd Ceauşescu door kopstukken van zijn eigen regime voor het vuurpeloton gezet. Naar verluidt twijfelde Iliescu of het nodig was de dictator te executeren, maar liet hij zich overtuigen. Toen hij zijn macht eenmaal had geconsolideerd, trok Iliescu zijn ‘dissidententrui’ uit. In het anderhalve decennium na 1989 dat hij de Roemeense politiek domineerde, werd hij nóóit meer in trui gesignaleerd.
Ion Iliescu was president van Roemenië van 1990 tot 1996, en opnieuw van 2000 tot 2004. Dinsdag overleed hij op 95-jarige leeftijd. De man die in december 1989 in het machtsvacuüm kroop dat ontstond na de vlucht van Ceauşescu, bleef tot zijn dood een van de meest controversiële politici van het voormalige Oostblok.
Hoe hij de geschiedenis in zal gaan, hangt af van de welwillendheid van geschiedschrijvers. Wie Iliescu gunstig gezind is, kan betogen dat hij Roemenië na het einde van de dictatuur voor chaos behoedde; dat hij ervoor zorgde dat de democratie er in de jaren na 1989 geleidelijk wortel kon schieten; dat Roemenië onder zijn pragmatische leiding de Russische invloedssfeer verruilde voor de westerse; dat onder zijn leiding zowel het lidmaatschap van de Europese Unie als dat van de NAVO werd aangevraagd.
Wie welwillend naar Iliescu kijkt, kan stellen dat Roemenië onbestuurbaar had kunnen worden als hij in 1989 de macht niet gegrepen had. Er was toen geen democratische oppositie die het roer kon overnemen, dat konden alleen ‘bekwame bestuurders’ uit de nomenklatoera.
Iliescu maakte carrière in een éénpartijstaat, maar liet na 1989 zien dat hij ook in een democratie kon functioneren. In 1996 verloor hij de verkiezingen en deed hij zonder geweld afstand van de macht. In 2000 keerde hij via de stembus terug.
Wie minder welwillend naar Ion Iliescu kijkt, kan stellen dat hij het ontstaan van echte democratische oppositie in Roemenië na 1989 jarenlang systematisch tegenwerkte; dat hij flink wat leden van het oude communistische onderdrukkingsapparaat met bloed aan de handen voor vervolging behoedde; dat hij de o zo ambitieuze en hebzuchtige top van de oude staatsveiligheidsdienst, de Securitate, de Roemeense KGB, in staat stelde massaal staatsbezit te roven en in futiel tijdsbestek buitensporig rijk te worden; dat onder hem een klasse van profiteurs zich kon ontpoppen tot de nieuwe financieel-economische elite van het land, ten koste van de gewone bevolking die in een armoedeval belandde; dat Iliescu de hoofdverantwoordelijke is voor het feit dat Roemenië nooit met de communistische dictatuur heeft afgerekend zoals Polen of het voormalige Tsjechoslowakije.
Ook minder mooi: dat Iliescu ervoor zorgde dat Roemenië na 1989 nog jaren in de greep bleef van een angstcultuur. Weinig gewone Roemenen wisten in december 1989 wie Iliescu was. Toen doordrong dat het hier ging om een oud communistisch toppoliticus, bezetten studenten en vooraanstaande intellectuelen in april 1990 het Universiteitsplein in Boekarest. Twee maanden lang eisten ze daar Iliescu’s aftreden.
Omdat de beweging van geen wijken wist, raakte Iliescu geleidelijk in paniek. In juni 1990 stuurde hij eerst ordetroepen en daarna mijnwerkers op de betogers af. Het neerslaan van de protestbeweging van het Universiteitsplein ging de geschiedenis in als de Roemeense variant van het neerslaan van de protestbeweging van het Tiananmenplein in Beijing, een jaar eerder. Het leidde tot een massale emigratiegolf.
Ion Iliescu werd op 3 maart 1930 geboren aan de Donau in het arme zuidoosten van Roemenië. Toen Stalin in het midden van de jaren veertig, in het kielzog van de westwaartse opmars van het Rode Leger, de minuscule Roemeense communistische partij aan de macht bracht, was Iliescu een tiener. Destijds was hij een van de weinige zichtbare activisten van de communistische jeugdbeweging.
In het begin van de jaren vijftig werd hij uitverkoren om in Moskou een politieke opleiding te volgen. In 1951 of 1952 maakte hij daar kennis met de toekomstige Sovjetleider, Michail Gorbatsjov, geboren op 2 maart 1931. Beiden maakten in de decennia daarna snel carrière in hun partijapparaten en hielden contact.
Toen Gorbatsjov in 1985 aan de macht kwam, was het geenszins zijn bedoeling een einde te maken aan het communisme in Oost-Europa: hij wilde het hervormen en af van vier ‘starre’ dictators’ die zijn perestrojka en glasnost in de weg stonden: Honecker in de DDR, Husak in Tsjechoslowakije, Zjivkov in Bulgarije en Ceauşescu in Roemenië.
Wanneer in Moskou de voorbereidingen begonnen om Iliescu de plek te laten innemen van Ceauşescu, is onderwerp van veel speculatieve geschiedschrijving. Dát Iliescu werd voorbereid, staat buiten kijf.
Toen Gorbatsjov door de geschiedenis werd ingehaald en de Muur viel, stond Iliescu in de startblokken. De man die het gezicht had moeten worden van de perestrojka in Roemenië, deed zich in een trui voor als een anticommunistische dissident. Pogingen hem berecht te krijgen voor ‘het schoonvegen’ van het Universiteitsplein in 1990, waren ten tijde van zijn dood nog gaande.
In een zeer populair Roemeens tv-programma met kinderen kreeg een kleuter rond het jaar 2000 de vraag: ‘Wie was Ceauşescu?’ De kleuter antwoordde: ‘Een slechte man.’ De presentator vroeg: ‘En wat is er met die man gebeurd?’ De kleuter antwoordde: ‘Iliescu heeft hem doodgeschoten.’
Van geen enkele andere Roemeense politicus zijn meer spotprenten gemaakt dan van Iliescu, en van geen enkele andere politicus zijn meer bijnamen in omloop.
Iliescu leerde als twintiger Russisch en als zestiger nog Engels. Toen hij in 2000 terugkeerde als president, was hij in staat in Washington en Brussel zonder tolk te werken.
Source: Volkskrant