In Polen is vandaag de nationalistische ex-hooligan Karol Nawrocki geïnaugureerd als president. Het herstel van de Poolse democratie loopt schade op, ziet correspondent Arnout le Clercq. ‘Het zal tot de verkiezingen in 2027 een voortdurende strijd worden tussen premier en president.’
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Je hebt de inauguratie in het Poolse Lagerhuis gevolgd, wat viel je op aan de toespraak van Nawrocki?
‘Hij stelde dat de presidentsverkiezingen op 1 juni, die hij nipt won, lieten zien dat Polen niet langer zo kan worden geregeerd. Daarmee verwees hij naar de regering van premier Donald Tusk, die nu ruim anderhalf jaar zit. Hij benadrukt daarmee dat die verkiezingen een referendum waren over Tusks regering.
‘Het is een aankondiging dat Nawrocki de regering zal tegenwerken als het beleid niet strookt met ‘zijn overtuigingen’, zoals de president dat formuleerde. In essentie moet de president boven de politiek hangen, dat staat ook zo in de Poolse grondwet. Maar Polen is een diep gepolariseerd land en het ambt van president is de laatste jaren buitengewoon gepolitiseerd geraakt.’
Nawrocki wordt gesteund door de uiterste rechtse PiS, maar dat werd zijn voorganger Duda ook. Waarom is de verwachting dan dat Nawrocki nog meer zal tegenwerken?
‘Dat heeft er vooral mee te maken dat PiS en Nawrocki de Poolse geesten rijp willen maken voor de parlementsverkiezingen van 2027. Dan moet PiS terug aan de macht komen, al dan niet in coalitie met de uiterst rechtse Konfederacja.
‘Het zal tot 2027 een voortdurende strijd worden tussen Nawrocki en Tusk. Nawrocki heeft Tusk de slechtste Poolse premier sinds 1989 genoemd, toen er voor het eerst gedeeltelijk vrije verkiezingen waren. Met Duda was het niet makkelijk, maar die blokkeerde niet stelselmatig al het beleid.
‘Nawrocki wil bijvoorbeeld belastingverlagingen, onder andere via een lagere btw en minder belasting voor grote families. Dat gaat de staatskas buitengewoon veel geld kosten en de regering gaat dat nooit doen, omdat er gigantische uitgaven moeten worden gedaan aan onder meer defensie. Tusk noemde dit al ‘sabotage’.
‘Die strijd gaan we op allerlei dossiers zien, waarmee het doel voor beide kampen is om elkaar in een kwaad daglicht te stellen. De campagne voor 2027 is de dag na de presidentsverkiezingen begonnen. Nawrocki zit nog tot 2030. PiS wil dat kiezers voor de keuze worden gesteld om nog zeker drie jaar naar deze strijd te kijken, of te kiezen voor een partij die in elk geval met de president samen kan werken.’
Polen leek na jaren verschraling van de rechtsstaat democratisch op te krabbelen onder Tusk. Wat heeft de premier sinds 1 juni gedaan om de democratie te beschermen tegen krachten als Nawrocki?
‘In principe niet zoveel, want er is niet zo veel mogelijk. Tusk had maar één plan, en dat is dat zijn kandidaat de president zou worden. Daarna zou hij beleid kunnen uitvoeren. Dat plan is mislukt, en dat was een ongelooflijke klap. Er is geen plan B.
‘Tusk heeft wel na 1 juni ruim een dozijn bewindslieden vervangen om zijn regering een frisser gezicht te geven. De justitieminister, Waldemar Zurek, is ook iets confrontatiegerichter dan zijn voorganger. Die was een integere rechtsgeleerde die binnen de grenzen van de wet wilde opereren.
‘Zurek is heel kritisch op de trage voortgang van zijn voorganger. Hij is meer gericht op een einde te maken aan de erfenis van PiS, die acht jaar aan de macht was. Zurek heeft in zijn eerste week direct veertig tot vijftig rechters ontslagen. Tusk is zich aan het positioneren voor een confrontatie met de president.’
In een reportage schreef je dat rechtse politici en radicaliserende burgers de wind in de zeilen hebben, wat merk je daarvan?
‘Het scenario dat de overwinning van Tusk in 2023 niet leidt tot een herstel van de democratie, maar een liberaal intermezzo is, wordt steeds reëler.
‘Wat me is opgevallen is dat de presidentsverkiezingen vooral ná de uitslag tot een kookpunt kwamen, in plaats van ervoor. Vooral op migratie. Een complottheorie dat Duitsland tienduizenden migranten de grens over stuurt, werd veel verspreid.
‘Die theorie komt rechtstreeks uit het kamp van Nawrocki en is gewoon niet waar, er is geen enkel bewijs voor. Desondanks gingen er groepjes ‘burgerwachten’ naar de grens met Polen. Die eigenrichting ondermijnt de staat, maar werd openlijk gesteund door Nawrocki.
‘De regering reageerde door zelf controles aan de Duitse grens in te voeren, waarmee de regering het ‘probleem’ erkende. Er zijn een half miljoen mensen gecontroleerd, van wie er maar 185 mensen de toegang is ontzegd.
‘Tegelijk vinden meerdere protesten tegen immigratie plaats en overbieden rechtse politici elkaar in hun standpunten tegen migratie. De presidentsverkiezingen tekenen een verschuiving in het publieke debat: ik heb niet eerder gezien dat in Polen vreemdelingenhaat zo openlijk en consequentieloos wordt geuit.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant