Openbare kunst In Utrecht wordt het monument van een ‘slapende dakloze’ gebruikt als fietsenrek. Ontwerper van het monument Lucas Mergler wenst geen bordje te plaatsen: „Ik wil laten zien hoe het was en hoe het is.”
Het kunstwerk ‘Het Vergeten Bestaan (The Forgotten Existence)’, 2025 van Lucas Mergler wordt als fietsenstalling gebruikt.
In Utrecht wordt een monument van een ‘slapende dakloze’ gebruikt als fietsenrek en dat leverde in lokale en online media discussies op over de plek van kunst in de openbare ruimte. Het monument, gemaakt door kunstenaar Lucas Mergler (24), is bedoeld om de dak- en thuislozen te herdenken die in de jaren tachtig en negentig verbleven rondom winkelcentrum Hoog Catharijne en het stationsgebied van Utrecht. Veel van de mensen die leefden in de ‘junkentunnel’ die onder Hoog Catherijne liep, kampten met verslavingen.
De stichtingen Goud en Rechtop, beide gericht op het helpen van dak- en thuislozen, waren vijftien jaar lang bezig met het opzetten van een monument voor de daklozen. Het monument is een samenwerking van de twee stichtingen, de Gemeente Utrecht en de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, waar Mergler alumnus van is. Zo raakte hij ook betrokken. In februari 2025 werd het monument onthuld. Nu parkeren Utrechters hun fiets in het monument.
De sculptuur, gemaakt van gegoten beton, stelt een slapend dakloos persoon voor die op de grond ligt. Hij bestaat uit verschillende stukken steen, die als plakjes achter elkaar liggen. Deze vorm heeft Mergler gekozen om de ‘gebrokenheid’ van de daklozen onder de brug te symboliseren, vertelt hij aan de telefoon. De sfeer in de tunnel was grimmig: er was sprake van drugsgebruik, berovingen en (seksueel) geweld. De persoon ligt letterlijk ‘in stukken op de grond’: „Mensen die daar geleefd hebben, voelden zich ook gebroken. Ik wilde vooral de kwetsbaarheid laten zien. Dit is ook een mens.”
Alleen: het is juist deze vorm die fietsers nu blijkt uit te nodigen om hun fiets tussen de stenen te parkeren. Tussen elk stuk steen is er precies genoeg ruimte om het wiel van je fiets te plaatsen. „Tijdens het maakproces speelden die vragen al: wat als het een gebruiksvoorwerp wordt? Er past precies een fietsband tussen”, vertelt Mergler.
Hoe vindt Mergler dat zijn kunstwerk gebruikt wordt als fietsenrek? „Ik denk dat het mooi kan zijn als het onderdeel is van de stad of van de plek. Als kunstenaar wil je niet dat je kunstwerk een fietsenrek wordt, maar ik vind het wel interessant om te zien hoe er discussies ontstaan op het internet of onder mensen die het zien.”
Mergler doelt op de discussiepagina op Reddit die zijn monument in de gaten houdt. Daar bespreken Reddit-gebruikers het monument en de nieuwe functie. Voor Mergler is dat belangrijk: „Als daar gesprekken ontstaan of dit goed is of niet, is dat waar voor mij kunst omdraait.”
‘Het Vergeten Bestaan (The Forgotten Existence)’ zonder fiets. Foto Lucas Mergler
Uitlegbordje bij het kunstwerk. Foto Evi Verleije
Mergler is zich bewust van de ironie dat zijn monument niet als diepzinnig kunstwerk om aandacht te vragen voor de kwetsbaren in de samenleving, maar als een praktisch gebruiksvoorwerp wordt opgevat: „Iedereen kijkt naar kunst op een andere manier. Of ze zien het niet als kunst, of ze hebben het niet door. Wat als je er op gewezen wordt? ‘Meneer, u zet uw fiets in een kunstwerk.’” Hij hoopt dan ook dat het werkt een gesprek opent tussen voorbijgangers: „Je wilt dat het opvalt, anders heeft het geen zin, maar de plaatsing moet ook natuurlijk voelen, alsof het daar hoort. Als mensen er daardoor overheen kijken, vind ik dat juist waar de spanning zit. Dan ga je een heel ander gesprek voeren.”
Mergler wenst daarom geen hekje of ‘verboden voor fietsen’-bordje te plaatsen: „Als dit beeld dan net de pech heeft dat het ook als fietsenrek wordt gebruikt, dan is dat zo. Ik zou het nu niet meer willen veranderen.” In de ontwerpfase koos Mergler er zelfs bewust voor het werk niet op een sokkel maar op de grond te plaatsen: „Een sokkel zou een raar beeld geven. Ik wil laten zien hoe het was en hoe het is.”
Het kunstwerk was bedoeld als herdenking van de dakloosheid van vroeger, maar blijkt opnieuw actueel. Na de sluiting van de ‘junkentunnel’ kon de Gemeente Utrecht de dakloosheid terugdringen, maar al een aantal jaar groeit de dakloosheid in de stad, net als in veel andere Nederlandse steden. Het zorgt voor felle discussies over de omgang ermee. Zo deelt de Gemeente Utrecht buitenslaapboetes uit, een maatregel die door andere steden zoals Leiden en Amsterdam is geschrapt. Omdat de Gemeente Utrecht niet afziet van de maatregel, maakte Utrechtse straatkrant St. Maarten bekend de boetes voor daklozen te gaan betalen.
Mergler hoopt dat zijn beeld kan helpen bij het voeren van gesprekken over het dakloos zijn: „Laten we iets meer naar elkaar omkijken.”
Een fiets gestald in ‘Het Vergeten Bestaan (The Forgotten Existence)’. Foto Evi Verleije
Source: NRC