Dustin Hoffman als Benjamin Braddock en Anne Bancroft als Mrs. Robinson in The Graduate.
Het is zomervakantie, maar de zorgen blijven. Heb ik straks een woning? Een baan? Hoe zit het met die oorlogen? Met het klimaat? Hoe ontsnap ik aan de dwang van Insta en TikTok?
Voor onze jongeren komt dan het verhaal van Benjamin Braddock als geroepen. Hij is 21 geworden, pas afgestudeerd, en op zijn verjaardagsfeestje thuis bij zijn ouders krijgt hij een duikpak cadeau. Gehuld in het ding springt hij ten overstaan van vele aanwezigen in het zwembad. Onderwater hoort hij niets. Geen boodschap heeft hij aan wat al die volwassenen te zeggen hebben.
Gawie Keyser is essayist, programmamaker en filmcriticus.
Ook wij doen een sprongetje – in nog een ander filmverhaal. Ongeveer zo oud als Benjamin (gespeeld door Dustin Hoffman) in The Graduate is ‘Cool Hand’ Luke (Paul Newman). Om de haverklap ontsnapt Luke uit de penitentiaire inrichting waar hij dwangarbeid moet verrichten. Als hij voor de zoveelste keer in de voetboeien wordt geslagen, krijgt hij een stomp van een cipier die hem toebijt: „What we have here is a failure to communicate.”
Boegbeelden van de generatiekloof waren ze: Paul Newman als de gevangene in Stuart Rosenbergs Cool Hand Luke en Dustin Hoffman de jarige in Mike Nichols’ The Graduate. Deze twee iconische films dateren allebei uit 1967 en dus uit het gouden tijdperk in de filmgeschiedenis dat New Hollywood genoemd wordt en dat ontstond tegen de achtergrond van politieke en maatschappelijke crises: de Vietnamoorlog, rassenrellen, geweld op campussen, en de tegencultuur met zijn seks, drugs en rock ’n roll.
Scherper gesteld vertellen deze films het verhaal van jongeren, en hoe ze juist in tumultueuze tijden hunkeren naar verandering. Benjamin, dus. Onderwater in zijn duikpak. In de ban van a failure to communicate. Wel beseft hij één ding, en dat is dat hij niet moet worden zoals zijn ouders. Die hebben er een potje van gemaakt. Ze leven als radertjes in de machine van de consumptiemaatschappij, nauwelijks menselijk meer. Deze kennis plant een zaadje in zijn binnenste. „Ik weet niet hoe het moet met mijn toekomst”, zegt hij tegen zijn vader. „Ik wil alleen dat die… anders wordt.”
Dit vormt de basis, eerst voor de opwindende chaos veroorzaakt door zijn affaire met de sexy Mevrouw Robinson (Anne Bancroft), getrouwd met zijn vaders zakenpartner, en dan voor de serieuze crisis die leidt tot zijn bevrijding: zijn verboden liefde voor Elaine (Katharine Ross), dochter van de Robinsons.
Dat Benjamin niet lekker in zijn vel zit, is een understatement. In werkelijkheid is hij diep depressief, in de greep van de sound of silence, tekst van Simon & Garfunkels beroemde nummer dat aan het begin van de film klinkt: „Hello darkness, my old friend/ I’ve come to talk with you again”.
Wie nu naar The Graduate gaat – de film is opnieuw in de bioscoop – ziet een op een de verontrustende mentale staat van jongeren van nu, zoals talloze recente onderzoeken hebben aangetoond. Grote zorgen zijn er vooral over het sociale-mediagebruik van kinderen en jonge volwassenen. Maar zoals hoogleraar jongerenwelzijn Gonneke Stevens stelt: er is meer aan de hand. Tegenover NRC zegt ze: „Als je alleen focust op sociale media en de suggestie wekt dat dat dé manier is om mentale gezondheid van jongeren te verbeteren, ontsla je ouders en de maatschappij van hun verantwoordelijkheid om aandacht te besteden aan de prestatiedruk, de manier van opvoeden, de huizencrisis en de onrust in de wereld.”
Onze verantwoordelijkheid: snap hoe het moet zijn. Voor die jongere die op Ibiza nippend aan cocktail nummer zeven sinds de lunch tussen de Insta-berichten door opeens leest: de afgelopen twee maanden kwamen 1.180 mensen om als gevolg van extreme temperaturen. Een „dramatische stijging ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. Toen stierven 114 mensen als gevolg van de hitte.” Zo’n bericht legt je lam.
Net zoals het weten dat je na de vakantie toch dat baantje moet nemen dat je niet wilt – maar ja, hoe kom je ooit aan een woning. Misschien een baan in de plasticsector. Dit advies krijgt Benjamin op zijn verjaardagsfeestje van een zakenvriend van zijn vader. Deze figuur wil dat Benjamin zich conformeert. Bijdragen aan de maatschappij. De consumptiemaatschappij welteverstaan.
Gelukkig komt Mevrouw Robinson in beeld. Ja, zij is de grote held in dit verhaal, en we moeten leren van haar. Ze is om duidelijk te zijn een seksueel roofdier – ze verleidt Benjamin. Maar bedenk eens hoe tragisch háár leven is. Ze walgt van haar man, de zakenman. Zoals Benjamin wil ze een andere toekomst. Alleen, ze zit vast. Gehersenspoeld door mannen zoals haar man, acolieten van politici die oorlog voeren in verre landen, die winstbejag boven alles plaatsen, die geloven in plastics. En toch, dat zij Ben corrumpeert is precies wat de jongen nodig heeft: opstand en transgressie. Vanaf het moment van zijn ontmaagding in die hotelkamer zijn de depressiewolken lichter.
Onze jongeren hebben niets aan praatjes zoals ‘niet hangen op straat’ of ‘rustig, het komt allemaal goed’. Dát is ze in de voetboeien slaan. Althans, proberen te slaan. Want die woeste jongeren op de A12 die met Extinction Rebellion protesteren of die schat met haar geruite sjaal die op de universiteit scandeert „Palestine shall be free”, ja, zelfs die stomdronken jongen met zijn cocktails op Ibiza – ze zijn niet te stoppen. We moeten dat ook niet willen. Zoals David Bowie zingt in ‘Changes’ (1971): „And these children that you spit on/ As they try to change their worlds/ Are immune to your consultations”. Doof voor onze gesprekken, zoals Benjamin, onderwater in zijn duikpak.
De kloof is er, die failure to communicate. Wat hebben we onze jongeren überhaupt te vertellen? We hebben ze geleerd: kleur binnen de lijnen. Wees braaf. Nuchter. Verstandig. Gedoog en polder. We hebben alles klaargezet, zo vertelde Ruud Lubbers in 1994 aan het einde van zijn regeerperiode, orerend: Nederland is af. Maar nu blijkt dat het idee van een ‘af’ Nederland niet eens bij benadering houdbaar is in een complexe wereld in de greep van crises die 1967 naar kinderspel laat lijken: geopolitiek in chaos, lokale politiek haperend, klimaatsverandering, oorlogseconomie, immigratie, woningmarkt, en ga zo maar door.
Niets is ooit af. Vraag dan ook niet van onze jongeren om ‘af’ te zijn. Elaine en Ben zijn niet af, ze beginnen pas. Laat ze beginnen, snap dat ze moeten beginnen. Dat ze snakken naar ontsnappen. Breken met nu. Met ons. Dat is geen fijn idee maar wat was moet weg. De soundtrack: „July, she will fly […] August, die she must”. Dit weten onze jongeren, met Benjamin Braddock in The Graduate. Dan zeg ik met Simon & Garfunkel: Here’s to you, Mrs Robinson.
Source: NRC