Poolse president Aankomend president Karol Nawrocki heeft al duidelijk gemaakt niet te willen samenwerken met de regering-Tusk. Hij kan met zijn vetorecht wetten blokkeren. Ook Brussel en Kyiv wachten de komst van Nawrocki gespannen af.
De Poolse president Andrzej Duda (links) tijdens een ontmoeting met de aantredende president Karol Nawrocki. Foto Andrzej Iwanczuk/NurPhoto
Deze woensdag markeert een breuklijn in Polen: voor de ene helft van de bevolking is het een overwinningsdag, terwijl de andere helft van de Polen geconfronteerd wordt met een bittere nederlaag. Met de inauguratie van de Poolse president Karol Nawrocki (42) begint een nieuwe, waarschijnlijk zeer turbulente fase in de Poolse politiek.
De historicus en amateurbokser Nawrocki, gesteund door de nationaal-conservatieve oppositiepartij PiS, won de presidentsverkiezingen begin juni nipt, met 51 procent van de stemmen. Dat was een onverwachte klap voor het prodemocratische kabinet van Donald Tusk, dat sinds 2023 aan de macht is. Tusk gokte op een overwinning van zijn kandidaat: de burgemeester van Warschau Rafal Trzaskowski. Maar hij verloor onverwachts.
De overwinning van Nawrocki zal naar verwachting de politieke impasse in Polen vergroten. Hoewel de president in Polen voornamelijk een ceremoniële functie heeft, kan hij met zijn vetorecht wel wetten van de regering blokkeren. Nawrocki gaf al aan niet te willen samenwerken met de regering-Tusk.
Sinds het verlies van de presidentsverkiezingen heerst er een crisissfeer in de coalitie van Tusk. De coalitiepartijen bakkeleien over de schuldvraag van het verlies, lijken steeds meer hun eigen weg te kiezen en bereiden zich voor op de parlementsverkiezingen van 2027. Van de saamhorigheid die de partijen hadden in 2023 – met z’n allen verenigd tegen PiS – lijkt weinig meer over. Tusk sprak van een „post-electoraal trauma” en wilde daar een einde aan maken met een vertrouwensstemming in het parlement. Die stemming won zijn coalitie, maar dat was een overwinning voor de bühne.
Wel besloot Tusk zijn kabinet te herschikken, met als opvallendste slachtoffer Adam Bodnar, de minister van Justitie. De voormalig ombudsman probeerde – binnen de grenzen van de wet – de rechtspraak te hervormen die aangetast was onder de regeringen van PiS (2015-2023). Dat werd positief ontvangen door Brussel: al snel kwam 137 miljard euro aan Europese tegoeden vrij die bevroren waren onder het PiS-bewind.
Maar in Polen leidde het tot weinig resultaat. Nog steeds is de rechtspraak gepolitiseerd, zijn de publieke media niet volledig onafhankelijk en is een vijfde van de tienduizend rechters politiek benoemd, door PiS. Hun integriteit wordt betwist.
De coalitie-Tusk kondigde hervormingen groots aan, maar de daadkracht om ze door te voeren bleef afgelopen anderhalf jaar uit. Dat kwam grotendeels omdat ervan uitgegaan werd dat Trzaskowski de presidentsverkiezingen zou winnen en hij wetgeving niet zou blokkeren.
Tusk heeft hardliner Waldemar Zurek aangesteld als vervanger van Bodnar, die meteen tientallen voorzitters van rechtbanken – ooit aangesteld door PiS – ontsloeg. Ook benoemde Tusk de minister van Buitenlandse Zaken, Radoslaw Sikorski, een uitgesproken en ervaren politicus als nieuwe vicepremier. .
Om PiS de wind uit de zeilen te nemen werd Tusks beleid de afgelopen achttien maanden steeds rechtser – vooral op het gebied van migratie. Maar voor de teleurgestelde kiezer lijken die stappen te laat te komen Zouden er nu verkiezingen plaatsvinden dan zouden PiS en het radicaal-rechtse Konfederacja deze glansrijk winnen.
Karol Nawrocki wordt woensdag beëdigd als president van Polen voor een termijn van vijf jaar. Daarmee komt een einde aan het presidentschap van Andrzej Duda – die na twee termijnen niet herkozen kon worden.
Jurist Duda, eveneens een PiS-loyalist, stond aan het roer toen PiS de onafhankelijkheid van de rechtstaat aantastte. Duda stemde in met de verregaande politisering van de rechtspraak, de verminderde onafhankelijkheid van de publieke media en het de facto abortusverbod in Polen. Ook viel hij lhbti’ers verbaal aan, was hij fel gekant tegen migranten en was hij een uitgesproken stem in de patriottische verheerlijking van de Poolse geschiedenis waarin Polen vooral slachtoffers en helden zijn – maar misstanden niet worden erkend.
Sinds Tusk aan de macht kwam, vetode Duda wetten of dreigde dat te doen. Recentelijk zei Duda dat de rechtelijke macht „gezuiverd” dient te worden van „postcommunisten en linkse liberalen”. Bovendien deed hij de opmerkelijke uitspraak dat het „ophangen van verraders” zou kunnen dienen als ontmoedigingsmaatregel.
Ondanks dat alles wordt Duda gezien als een mildere politicus dan Nawrocki. Duda vetode enkele controversiële wetten van PiS en durfde zich uit te spreken tegen partijleider Jaroslaw Kaczynski. Van Nawrocki – die geen enkele politieke ervaring heeft – wordt verwacht dat hij de PiS-lijn trouwer zal volgen en Tusk op alle thema’s zal tegenwerken.
Tusk heeft Nawrocki herhaaldelijk neergezet als een hooligan met criminele banden – refererend aan de vele schandalen uit Nawrocki’s verleden waaronder het kopen van een huis van een gepensioneerde met de valse belofte voor hem te zorgen. Nawrocki noemde Tusk recentelijk nog een „leugenaar”.
Ook Brussel en Kyiv wachten gespannen af – als voorzitter van het Nationale Herinneringsinstituut sprak Nawrocki zich regelmatig kritisch uit over Oekraïne vanwege het conflict dat Polen heeft over Wolynië: de massamoord op zo’n honderdduizend Polen door nationalistische Oekraïners tijdens de Tweede Wereldoorlog. De verwachting is dat hij op deze sentimenten blijft inspelen.
Tusk kan proberen de samenwerking met Nawrocki aan te gaan, maar de verwachting is dat de twee alleen op het gebied van defensie overeenstemming kunnen bereiken, vanwege de Russische dreiging. Aan de andere kant kan Tusk Nawrocki in de hoek drijven door tientallen wetsvoorstellen naar het presidentieel paleis te sturen die Nawrocki naar verwachting zal vetoën. Daarmee zal Tusk het toch al zwaar gepolariseerde Polen verder verdelen.
Source: NRC