Zelfbouw In de jaren 80 verschenen in Almere twee experimentele zelfbouwwijken. Wat is er over van deze explosie van architectonische vrijheid?
De Realiteit 27. Architect: Hans Hammink.
Voorlopig heeft de natuur hier de strijd gewonnen. Wat begon als een woud van vijf meter hoge palen onder het huis ‘Boven de Zeespiegel’, is veranderd in een Hollandse jungle van struiken, klimop en onbestemd groen. De trap naar de gele woning erboven is afgesloten met een metalen hek met een dik slot.
Dit huis was midden jaren tachtig een van de pronkstukken van de experimentele wijk De Realiteit in Almere. Met zijn ontwerp voor ‘Boven de Zeespiegel’ wilde meubelmaker Jan Wagenaar uitbeelden hoe hoog het water stond voordat dit nieuw land werd. Nu daagt er een nieuwe realiteit: het huis wordt waarschijnlijk gesloopt om plaats te maken voor nieuwbouw. En er staan nog een paar andere huizen op de nominatie om hetzelfde lot te ondergaan, omdat ze bouwkundig niet meer te redden zijn.
‘Boven de zeespiegel’, De Realiteit 13. Architect: Jan Wagenaar.
Wat is er over van het spraakmakende experiment van toen, van die enclave met z’n hutten, kubussen, torens en een piepschuimkoepel in de toen nog zo lege polder? Voor NRC schreef ik in 1988, 37 jaar geleden, een reportage over deze opmerkelijke explosie van vrijheid in de Nederlandse woningbouw, over De Realiteit en over de wijk De Fantasie die een paar jaar eerder in Almere was gebouwd. Nu ben ik er nog een keer gaan kijken, naar de erfenis van de pioniersgeest van toen.
Almere wilde het vijftigjarige bestaan van de Afsluitdijk, die gereedkwam in 1932, markeren met iets bijzonders. In de zee van functionele sociale woningbouw en eengezinswoningen in de nog jonge stad – de bouw van Almere startte in 1975 – moest nodig ook iets geks gebeuren, vond een groep burgers. In 1982 schreven ze een prijsvraag uit voor tien tijdelijke woningen op het terrein De Fantasie, gelegen aan het Weerwater. Vijf jaar later volgde de prijsvraag voor De Realiteit, aan de Noorderplassen, waar zeventien woningen konden worden gerealiseerd. Dankzij dat tijdelijke karakter, de woningen werden in principe gebouwd voor vijf jaar, was het mogelijk de bouwregels te omzeilen. Alles kon, als het maar niet brandgevaarlijk was of instortte.
‘Ibis’, in de wijk De Realiteit met architect Michel Koolen.
Voor zowel De Fantasie als daarna De Realiteit stroomden de inzendingen binnen, vooral van architecten die deze buitenkans aangrepen om in alle vrijheid te ontwerpen. Het tijdelijke karakter had ook een keerzijde: de bouwers konden geen hypotheek krijgen. „Ik was net voor mezelf begonnen”, zegt architect Michel Koolen, die op De Realiteit zijn rood-witte vakantiehuis ‘Ibis’ realiseerde. „In de weekenden was ik dit huis aan het bouwen, door de week moest ik er sponsoren voor zoeken. Maquette mee achterin de auto.” Nog altijd komt hij er met plezier, samen met zijn familie, vanuit zijn woonplaats Rosmalen in Brabant.
„Een pretpark voor tien gekken”, werd De Fantasie genoemd in een publicatie die het Stadsarchief uitbracht bij het dertigjarig bestaan. Een van die gekken was Jan Benthem, van architectenbureau Benthem Crouwel. Hij ontwierp een groene doos met veel glas – ‘Hardglas’ – die op een groen vakwerk van buizen rustte. Dat was eigenlijk een bovengrondse fundering: de huizen mochten niet onderheid worden omdat ze tijdelijk waren. „Wij hebben er 25 jaar met veel plezier gewoond, en het huis met twee kleine slaapkamers uitgebreid”, zegt hij. „Daarna hebben we het verkocht aan een bevriend kunstenaarsechtpaar, met als voorwaarde dat ze onze vijf bejaarde katten erbij zouden nemen.”
De Fantasie 10. Architect: Jan Benthem.
De Realiteit 18, ‘Zeiltoren’. Architect : Thijs Gerretsen.
In De Realiteit en De Fantasie wonen nog steeds bewoners van het eerste uur. Een van hen is architect Bart Jan van den Brink, die op De Realiteit met zijn ontwerp ‘Meerzicht’, met zonnepanelen en een enorm vat voor warmwateropslag, zijn tijd ver vooruit was. „Ik had meteen al het idee dat deze huizen zouden blijven staan”, zegt hij. „Daar was toen ook helemaal geen controle op.” Intussen moet er wel wat aan gebeuren, zegt hij, wat natuurlijk niet gek is na bijna veertig jaar.
Ook bij een aantal buren zijn de woningen aan onderhoud toe. Het pand tegenover ‘Meerzicht’, ‘Campus’, bestaat uit rode containers, waar binnenin de condens langs de wanden loopt. De kunststof golfplaten van ‘Amfibi’ pasten destijds prima bij het tijdelijke karakter, maar zijn nu vergeeld. Intussen wordt het grote huis ‘Polderblik’ van architect Teun Koolhaas ingrijpend verbouwd. Het is een van de vijf huizen op De Realiteit die zijn verkocht, en daarna zijn gerenoveerd. Twee huizen doen dienst als Airbnb.
‘Campus’, De Realiteit 8. Architect: Prof. Han Slawik.
Van den Brink ziet een generatiekloof: „Er ontstaat een tweedeling tussen de zeventigers van het eerste uur en de veertigers die wel van deze locatie dromen, maar niet van het experiment.”
Terwijl we een rondje over het terrein lopen, komen we een nieuwe eigenaar tegen die juist gecharmeerd is van locatie én experiment: Mark Wiechmann (38), sinds kort de alweer vijfde eigenaar van het huis ‘Cargo’. Hij is industrieel ontwerper en programmeur architectuur bij Kunstlinie, theater en expositiecentrum in Almere. „Ik hou van experimentele architectuur en wilde juist daarom hier wonen.” Zijn renovatie van het bestaande huis is bijna klaar – hij heeft de werkruimte voor zijn ontwerpstudio 3D laten printen.
Almere zette door de jaren heen de traditie van experimentele woningbouw voort. Met in de jaren negentig de Filmwijk en de Muziekwijk, en later De Eenvoud (2006), de BouwEXPO Tiny Housing (2016) en Oosterwold (2016), veruit het grootste project, met de nadruk op duurzaamheid.
De Fantasie en De Realiteit zijn nog steeds toeristische trekpleisters. Zou de status van monument helpen om het oorspronkelijke karakter te behouden? Almere viert vanaf november 2025 een jaar lang haar vijftigjarige bestaan en moet bedenken hoe het met zijn architectuurerfenis omgaat, zegt Wiechmann, die een ‘Monument Light’-beleid aan het ontwikkelen is.
‘Diogenes II’, De Realiteit 19. Architect: Maarten Meijs.
Monumentenstatus? Ja, zegt architect Van den Brink, „Dit experiment is het waard om te behouden”. Nee, zegt architect Koolen. „Wijlen wethouder Adri Duivesteijn was er voorstander van, maar ik niet. Dan wordt alles bevroren. En dat was nou net niet de bedoeling van dit experiment.”
Is Jan Wagenaar, de architect van ‘Boven de Zeespiegel’, verdrietig dat zijn geesteskind van toen waarschijnlijk als eerste van De Realiteit-community tegen de vlakte gaat? Nee, zegt hij luchtigjes vanuit Venetië, waar hij een deel van het jaar woont. „Op een gegeven moment is het klaar. Het onderhoud werd me ook te veel, ik ben nu 78. Enne, het was toch bedoeld als tijdelijk?”
Source: NRC