Moldavië In de regio Gagaoezië, in het zuiden van Moldavië, gaat de gehechtheid aan Rusland diep. Het land biedt goedkope energie en het gevoel tot een grootse cultuur te behoren. „Rusland is hier een religie.”
Monument voor de helden van de Grote Vaderlandse Oorlog in het Moldavische dorp Copceac.
Jevgenia Goetsoel, de pro-Russische gouverneur van de Zuid-Moldavische regio Gagaoezië , is niet aanwezig op het kinderfeest dat zij zelf organiseert. Ze loopt de uitgelaten en vrolijke kinderen mis. Die dansen en springen met de twee animatieberen en de als eenhoorn verklede artiesten. De kinderen glijden van een reusachtig springkussen en verdringen zich rond de popcorn en suikerspinnen, aan de Leninstraat in het dorp Etulia.
Goetsoel heeft zich de afgelopen jaren ontpopt tot de tegenpool van de pro-Europese Moldavische president Maia Sandu. Het Oost-Europese land, ingeklemd tussen Oekraïne en Roemenië, houdt eind september parlementsverkiezingen. De 38-jarige gouverneur is hét gezicht van het pro-Russische verzet tegen Sandu’s plannen om Moldavië lid te maken van de Europese Unie. Met een verkiezingszege wil Goetsoel dit tegenhouden.
Maar Goetsoel heeft huisarrest. Het Openbaar Ministerie van Moldavië heeft haar aangeklaagd voor het ontvangen en smokkelen van geld uit Rusland, waarmee een inmiddels verboden pro-Russische partij in Moldavië zou zijn gefinancierd. In maart werd ze gearresteerd op het vliegveld van de hoofdstad Chisinau.
Het OM eiste vorige maand negen jaar cel tegen haar, en belangrijker: een verbod van vijf jaar op het bekleden van een openbaar ambt. Het vonnis volgt deze dinsdag. De Europese Unie en de Verenigde Staten hebben Goetsoel vorig jaar al op sanctielijsten gezet.
Met Goetsoel voorop symboliseert Gagaoezië het sterk aanwezige pro-Russische geluid in het land. In 1990 dreigde de regio – momenteel ruim 121.000 inwoners – zich los te maken van Moldavië, dat toen nog een Sovjet-republiek was. Toen de Sovjet-Unie in 1991 uiteenviel, werd Moldavië onafhankelijk. Uiteindelijk bleef Gagaoezië binnen Moldavië en kreeg de regio een autonome status met speciale rechten.
Gouverneur Jevgenia Goetsoel organiseerde een kinderfeest in Etulia maar was zelf noodgedwongen afwezig.
Als het kinderfeest in Etulia in volle gang is, komt een groepje aangelopen met buttons op hun kleding. Een man – ongeschoren en in een geruit jasje – stapt naar voren. Luid stelt hij zich voor aan de NRC-verslaggever: Michail Vlach. Op zijn linkerborst draagt hij de button met de tekst: „Wij zijn samen met Goetsoel.”
Vlach (48) praat honderduit en is soms niet af te stoppen. Na een vraag over het sterke pro-Russische geluid in Gagaoezië, zegt hij gedreven: „Voor de Gagaoeziërs is Rusland geen vijand. Deze regio voelt zich meer aangetrokken tot de Euraziatische ruimte en de landen van de voormalige Sovjet-Unie dan tot de Europese Unie. Wij willen met iedereen bevriend zijn, en niet tégen iemand”, verklaart Vlach, die ook op de sanctielijst van de EU staat.
Van die laatste woorden gelooft de Moldavische regering niets. Wat Sandu betreft, is Goetsoel niets minder dan een instrument van het Kremlin. Vorig jaar bezocht de gouverneur de Russische president Vladimir Poetin.
Michail Vlach is adviseur van de gouverneur van Gagaoezië, Jevgenia Goetsoel.
Als haar adviseur neemt Vlach het op voor Goetsoel, die in 2023 werd gekozen tot gouverneur van Gagaoezië. „Het is onmogelijk haar niet te steunen. Zij verdedigt de belangen van Gagaoezië, haar autonomie en de inwoners.”
Vlach beklaagt zich erover dat Gagaoezië zijn rechten wordt ontnomen. Als gouverneur van de regio hoort Goetsoel deel uit te maken van de Moldavische regering. Sandu heeft haar daarvan uitgesloten omdat ze samenwerkt met de voor fraude en diefstal tot vijftien jaar cel veroordeelde en voortvluchtige pro-Russische Moldavische oligarch Ilan Shor.
Deze maand zette Shor Goetsoel aan het hoofd van de kandidatenlijst van zijn politieke partij Overwinning. Op een partijcongres in Moskou zei hij, met het oog op de parlementsverkiezingen: „De enige redding voor Moldavië is een unie met de Russische Federatie.”
De Moldavische kiescommissie heeft na die uitspraak de partij Overwinning uitgesloten van deelname aan de parlementsverkiezingen. Aanhangers van de partij vechten deze beslissing nog aan bij de rechter.
In Gagaoezië kom je overal Leninstandbeelden, hamer en sikkelsymbolen, Sovjetmonumenten en Rode Legerstraten tegen. Etulia vormt geen uitzondering, met Karl Marxbeeld aan de Leninstraat. Sovjet-erfgoed van zulke omvang is een zeldzaamheid in het Europa buiten Rusland. Ook in andere delen van Moldavië zijn symbolen die de Sovjet-Unie ophemelen veelal ontmanteld.
Vlach kent de vragen over het Sovjetverleden in Gagaoezië, waar Russisch de dominante taal is. „Nostalgisch herinneren de mensen zich de Sovjetperiode als positief.”
Het pro-Russische sentiment stopt niet bij de grenzen van Gagaoezië. In de aangrenzende regio komen inwoners in de plaats Taraclia samen in het Sovjet-cultuurhuis uit 1959, met een Leninstandbeeld buiten en hamer en sikkel op de buitenmuur. Ze zijn er voor een verkiezingsbijeenkomst van het oppositieblok Alternatief. Dat voert campagne voor de parlementsverkiezingen door dorpen en steden af te reizen.
Standbeeld van Lenin voor het cultuurhuis in Taraclia.
In het cultuurhuis van Taraclia maken de drie leiders duidelijk waarvoor ze staan: ze willen de relatie met Rusland herstellen. Die is volledig verstoord sinds Rusland in februari 2022 Oekraïne binnenviel. De pro-westerse inwoners van Moldavië voelen zich bedreigd door Moskou. Het land is geen lid van de NAVO. Moldavië kent met het afgescheiden Transnistrië al een door Rusland gesteunde regio.
„Of we het leuk vinden of niet, we moeten betrekkingen met Rusland onderhouden”, zegt een van de drie leiders, Alexandr Stoianoglo, tegen het publiek. „Waarom? Omdat Rusland de enige bron van goedkope energie-import is. Ons beleid moet in het belang zijn van onze burgers.”
Stoianoglo verloor vorig jaar oktober in de tweede en beslissende ronde van de presidentsverkiezingen van Sandu. Landelijk behaalde hij 44,65 procent van de stemmen. In Noord-Moldavië kreeg hij meer stemmen dan Sandu. In de regio waaronder Taraclia valt en Gagaoezië won Stoianoglo met overmacht: 95 procent van de kiezers stemde op hem. Op dezelfde dag hield Moldavië een referendum over toetreding tot de EU. Een krappe meerderheid bleek voor toetreding, waarbij het zuiden en noorden massaal tegen stemden. EU-kandidaat Moldavië hoopt met Sandu als drijvende kracht in 2030 lid te worden.
Dan zou Moldavië verder uit de Russische invloedssfeer raken. Politici als Stoianoglo en Goetsoel zijn daarom nuttig voor het Kremlin. Pro-Russische partijen kunnen de positie van Sandu verzwakken als ze in september Sandu’s partij PAS van haar huidige meerderheid weten af te houden.
De president beschouwt de parlementsverkiezingen als bepalend voor haar beleid: koerst het land af op de EU of neemt het een afslag richting Rusland? „Als PAS niet de meerderheid heeft, zie ik niet hoe we de Europese koers kunnen voortzetten”, zei Sandu in juli tegenover de Moldavische nieuwssite Newsmaker.
Toehoorders luisteren naar politici van oppositiepartij Alternatief in het cultuurhuis in Taraclia.
Alexandr Stoianoglo was presidentskandidaat in Moldavië in 2024. In sommige regio’s haalde hij 95 procent van de stemmen.
In het cultuurhuis weet voormalig presidentskandidaat Stoianoglo precies wat zijn gehoor wil horen. Hij wakkert de nostalgische gevoelens voor de Sovjet-Unie verder aan. Zo spreken de aanwezigen hun zorgen uit over de stijgende energieprijzen, de hoogte van hun pensioenen en de in hun ogen aftakelende gezondheidszorg. Stoianoglo verwijst naar de „bloeiende late Sovjet-economie” dat, stelt hij, in Moldavië nooit zijn volle potentieel behaalde.
Politiek blijkt in het cultuurhuis een mannenzaak: van de 59 aanwezigen zijn er 12 vrouwen. De mannen zijn overwegend boven de 45 jaar en dragen verre van moderne kleding.
Na afloop praat de gepensioneerde wijnboer Ivan Topal (68) buiten na. Hij ziet Moldavië als een neutraal land, dat zowel met de EU als Rusland handelt. Om Rusland kan Moldavië niet heen, vindt hij, voor de levering van goedkoop gas. „We moeten niet op slechts één partij vertrouwen.”
Ivan Topal (68) bezocht de bijeenkomst van Alternatief in Taraclia. „We moeten niet op slechts één partij vertrouwen”, zegt hij.
Wie door Gagaoezië rondrijdt, ziet niet alleen Sovjetoverblijfselen. Het Westen drukt ook een stempel. Overal vind je internationale hulpprojecten, met bordjes waarop de financiers vermeld staan, zoals de Europese Unie. De gerenoveerde weg dwars door het glooiende Gagaoezië naar de regionale hoofdstad Comrat is betaald door de EU, staat op het asfalt te lezen.
Er komt meer EU-geld naar Moldavië. Vorig jaar kwam Brussel met een hulppakket van 1,8 miljard euro, voor onder meer scholen, ziekenhuizen en infrastructuur. Dat maakte de Europese Commissie bekend vlak voor de presidentsverkiezingen en het referendum.
Ook het Gagaoezische dorp Copceac, op een paar kilometer van de grens met Oekraïne, drijft op Westerse hulpprojecten. De partijloze locoburgemeester Anatoli Talmach laat ze zien tijdens een rondleiding door het dorp: een waterproject, een sportcomplex met een zwembad, het stadhuis, een eetcafé, een opvanghuis voor ouderen – allemaal mede gefinancierd door westerse geldschieters. „Het is moeilijk je Copceac voor te stellen als dit er niet was geweest.”
In het centrum staat een zilverkleurig Leninstandbeeld. „Als we dat weghalen, ontstaat er een opstand”, glimlacht Talmach, gekleed in een lichtblauw overhemd, grijze broek, bodywarmer en sneakers.
Anatoli Talmach, locoburgemeester van Copceac, waarschuwt voor desinformatie.
Straatbeeld in Copceac.
Een serveerster in een café in Copeac dat met subsidie van de Europese Unie is opgericht.
Hoe kan het dat ondanks alle Westerse steun de bevolking niet voor Sandu of andere pro-Europese politici kiest, maar massaal valt voor Ruslandgezinde politici? Het Kremlin geeft geen geld aan Moldavië voor bijvoorbeeld infrastructuur. Wel is het sterk aanwezig met propaganda en desinformatie op sociale media en mediakanalen. Dat bepaalt, merkt Talmach (33), het wereldbeeld van de bewoners. Zij beschouwen de Russische invasie in Oekraïne als een rechtvaardige oorlog tegen het fascisme.
„Het is psychologie”, zegt de locoburgemeester gelaten in een café. „Het is veel moeilijker om iemand te overtuigen met goede dingen dan met slechte dingen. Als dankzij het Westen zonnepanelen worden geplaatst voor ouderen, dan is dat een goede zaak. Als Moldavië toetreedt tot de EU wordt de kerk verboden, stelt de Russische propaganda, en dat is slecht. Het tweede wint altijd van het eerste. In Gagaoezië gaat het niet om feiten, maar om emoties. Desinformatie is tientallen keren effectiever dan soft power.”
Om Russische desinformatie en propaganda in Gagaoezië te bestrijden huist in Comrat de multimediale redactie van Nokta, mede gefinancierd door Nederland. Hoofdredacteur Michail Sirkeli is uitgever, journalist en politiek analist. Hij bespreekt de Moldavische politiek op zijn eigen YouTube-kanaal. In Sirkeli’s werkkamer hangen, in een fotolijst, de speciale Oekraïense postzegels met een Oekraïense militair die zijn middelvinger opsteekt naar een Russisch oorlogsschip.
Het is vreemd, zegt Sirkeli (43). „Mensen praten over Gagaoezië alsof het de enige pro-Russische regio is, maar andere delen van Moldavië zijn dat ook. Gagaoezië springt eruit omdat de regio zich wilde afscheiden. Dat separatisme is verdwenen, omdat de bewoners begrijpen dat Gagaoezië te klein is om zelfstandig te overleven.”
Kinderen voetballen op een klein veld in Copeceac.
Maar de pro-Russische sentimenten zijn gebleven. De Sovjet-Unie, zegt Sirkeli, heeft Gagaoezië nooit verlaten. Na de val van het Sovjetrijk waren de Russische televisiezenders in Moldavië overal aanwezig. „We wisten in de jaren negentig beter wat de politieke situatie in Rusland was dan in Moldavië. De pro-Russische bewoners groeiden mee met de Russische propaganda: de boodschap van Poetin dat Rusland is herrezen en dat het Westen geen respect heeft voor Rusland.”
Het is meer dan televisie, vervolgt Sirkeli. Het gaat om deel uitmaken van de Russische cultuur. Dat betekent niet alleen naar het nieuws en de politieke talkshows kijken, maar ook naar sport, films en series en naar Russische muziek luisteren. Overal, vertelt Sirkeli, zit het Russische verhaal in verweven. Dat Rusland het grootste land ter wereld is en wordt benadeeld door het Westen.
Dat beklijft, naast de nostalgie. Hoeveel geld het Westen ook stopt in Moldavië, denkt Sirkeli, de bewoners zullen nooit op een pro-Europese partij stemmen. „Voor hen is Rusland een religie. Je kunt je geloof in God niet vergelijken met infrastructurele projecten.”
Het platteland bij Copeceac. De grens tussen Moldavië en Oekraïne is vlakbij.
Source: NRC