Turkije Turkije produceert veel druiven, maar slechts een fractie daarvan wordt wijn. De regering werkt wijnmakers tegen. Toch groeit de interesse in oude druivensoorten van eigen bodem.
Op het glooiende terrein van de Suvla-wijngaard tilt Banu Sali (32) een wijnrank op. Ze inspecteert, getooid met een hoedje tegen de felle zon, de kwaliteit van een tros nog onvolgroeide Marsanne-druiven.
„Geen watertekort”, stelt ze tevreden vast. „We laten de natuur hier zoveel mogelijk haar gang gaan en werken in principe zonder irrigatie. Maar we houden de omstandigheden goed in de gaten met ons eigen weerstation. Dat levert data over de vochtigheidsgraad. Alleen bij extreme droogte bevloeien we.”
De wijngaard in het dorpje Kabatepe, niet ver van de Egeïsche Zee en talrijke graven van militairen die in de Eerste Wereldoorlog sneuvelden in de slag om Gallipoli, meet zo’n honderd hectare en is goed voor ruim een miljoen liter wijn per jaar. Eigenaar is Suvla, een van de grootste Turkse wijnbedrijven, met een jaarproductie van zo’n vijf miljoen liter en circa 300 werknemers. Sali is sinds vorig najaar hoofd van de afdeling die de wijn maakt.
Buiten het naburige plaatsje Eceabat aan de Dardanellen staat de wijnmakerij met zo’n 400 grote tanks, waar de druiven geperst worden en fermenteren. In pakweg 700 vaten rijpt de wijn verder. In het restaurant op het complex kunnen uiteraard wijnen worden geproefd. Het bedrijf heeft er tientallen in de aanbieding, veelal van bekende druivensoorten als cabernet sauvignon en chardonnay, maar ook van oudere inheemse druivensoorten. Turkse consumenten kunnen Suvla’s wijnen ook kopen bij filialen van supermarktketens als Migros en Carrefour.
Barnu Sali studeerde wijnbouw in het Franse Montpellier.
Het lijkt vanzelfsprekend dat een land als Turkije een bloeiende wijnsector heeft. Grond en klimaat zijn er uitermate geschikt voor wijnbouw. Bovendien drinken de bewoners hier al duizenden jaren wijn, zoals uit archeologisch onderzoek bleek. Volgens sommigen kan Turkije er zelfs aanspraak op maken de bakermat van de wijnproductie te zijn.
In werkelijkheid hebben Turkse wijnbedrijven vaak moeite het hoofd boven water te houden. „Ook een groter bedrijf zoals Suvla”, vertelt Gözdem Gürbüzatik, een wijnconsultant die voor onder meer Suvla werkt. „Het heeft twee jaar geleden fors geïnvesteerd in kostbare machines voor de wijnproductie en heeft nu moeite dat terug te verdienen. Bijna niemand in de wijnsector maakt nu trouwens winst.”
Dit zou niet zo’n probleem zijn geweest als wijnproducenten niet op zoveel tegenwerking van de overheid stuiten. Werden alcoholische dranken de afgelopen jaren toch al stevig belast, anderhalf jaar geleden verplichtten de autoriteiten wijnbedrijven een borgsom te storten, die oploopt van omgerekend 150.000 euro voor kleinere ondernemingen tot anderhalf miljoen voor grotere. Dit maakt het voor de regering makkelijker eventuele boetes te incasseren die bij strenge inspecties kunnen worden uitgedeeld.
De regering-Erdogan, die wegens haar islamitische overtuiging een afkeer heeft van alcoholische dranken, probeert al sinds haar aantreden 22 jaar geleden wijnproductie en -consumptie te ontmoedigen. Met de jaren is ze strenger geworden. Wijnbouw studeren in Turkije is tegenwoordig nauwelijks meer mogelijk. Wie zich hierin wil bekwamen, moet uitwijken naar Frankrijk of Italië. Zo studeerde Banu Sali aan het Institut des Hautes Études de la Vigne et du Vin in het Franse Montpellier.
Turkije is de grootste rozijnenproducent ter wereld. Wijnproductie, zoals hier in Eceabat, valt daarbij in het niet.
Ook online mogen producenten geen wijn aanbieden, en zelfs het woord wijn noemen op sociale media is verboden. Het woord wijngaarden kan wel door de beugel, en ook mag wijn direct bij de wijngaard of wijnmakerij worden verkocht, mits er een hotel of een restaurant bij is gevestigd. Dat is weer goed voor de werkgelegenheid. Zo verrezen hier en daar boetiekhotels. Maar wie een vergunning aanvraagt voor de productie van wijn, moet al gauw twee jaar wachten voor die toestemming er is.
„Er is zoveel potentieel, maar ook zoveel tegenwerking”, zegt Gürbüzatik. „Dat maakt het allemaal heel moeilijk voor wijnproducenten.”
De afgelopen paar jaar kwam tot overmaat van ramp ook de klad in het wijnverbruik door een economische crisis die veel Turken nog terughoudender maakte om dure wijn te drinken. Daarnaast hebben wijnproducenten te kampen met de grillen van het weer. Was er vorig jaar langdurige droogte, dit voorjaar leden velen schade door late vorst in het voorjaar. Volgens Sali viel de schade voor Suvla overigens mee.
De bescheiden plaats van de wijnbouw weerspiegelt zich in de cijfers. Hoewel Turkije volgens gegevens van de regering nog altijd de vijfde druivenproducent ter wereld is, wordt maar 3 procent van de oogst gebruikt voor wijn. In andere Mediterrane landen waar veel druiven groeien, eindigt al gauw 85 procent in wijnflessen. De overige Turkse druiven worden onder meer als tafeldruiven gebruikt en als rozijnen. Van dat laatste is Turkije de grootste producent ter wereld. De wijnexport – goed voor amper 10 miljoen euro – valt in het niet bij die van een land als Frankrijk, dat vorig jaar voor 15 miljard euro uitvoerde.
Hoe moeizaam het leven voor Turkse wijnproducenten is geworden, blijkt ook ruim honderd kilometer verderop in het plaatsje Mürefte, dat aan de ruige noordkust van de Zee van Marmara ligt. Daar worden de bezoekende journalist en fotograaf op sleeptouw genomen door Hakan Hece (50), die al sinds zijn kindertijd actief is in de wijnbouw. Zijn vader was ook wijnboer, net als zijn grootvader en overgrootvader.
Hece legt uit dat het treurig is gesteld met de wijnboeren in de omgeving. „Zo’n 25 jaar geleden hadden we hier 51 wijnmakers, nu nog maar vier.” Rijdend door het plaatsje wijst hij ongeveer om het andere huis aan: „Kijk, daar zat een wijnboer en in dat verlaten huis zat er ook een. En voor dat huis zie je nog een roestige wijnpers staan, en die eigenaar is van wijn overgeschakeld op de productie van azijn.”
Hakan Hece (50) is al sinds zijn kindertijd actief in de wijnbouw.
Dicht bij het dorp wemelt het van voormalige wijngaarden die door olijfboomgaarden of fruitbomen zijn vervangen. Pas nadat we met Heces terreinwagen honderden meters omhoog zijn gereden over een moeilijk begaanbaar onverhard weggetje, duiken weer meer wijngaarden op. Groot zijn ze niet, hooguit goed voor enkele honderden flessen wijn. De overheid acht het niet de moeite waard ook deze wijnboeren achter de broek te zitten.
Ook Hece, die zich zeer verbonden voelt met oude druivensoorten en daar met liefde over kan praten, bewerkt hier nog wijngaarden. Sommige druivensoorten dateren van ruim zeventig jaar geleden, vertelt hij, toen de seculier ingestelde overheid een monopolie had op de wijnproductie. De autoriteiten hadden destijds helemaal geen moeite met wijn, raki en andere geestverruimende dranken. Het is een publiek geheim dat vader des vaderlands Mustafa Kemal Atatürk aan een leveraandoening leed die deels kon worden toegeschreven aan zijn stevige drankgebruik.
De ironie ontgaat Hece niet dat hij zich nu inspant om te behouden en voort te zetten wat de Republiek Turkije zelf zeventig jaar geleden heeft opgezet, terwijl de huidige regering wijnproducenten op allerlei manieren tegenwerkt. „Ik zou wel kunnen vloeken”, zegt hij met een grimmige glimlach, „maar dat ga ik niet doen.”
De economische crisis die Turkije al sinds 2018 in zijn greep houdt, drukt de binnenlandse wijnproductie. Veel Turken zijn terughoudender geworden om dure wijn te drinken.
Toch is het niet louter kommer en kwel in de Turkse wijnwereld. Zo groeit de belangstelling voor oudere druivensoorten van eigen bodem. Een gangmaker op dit terrein is Sabiha Apaydin (53), een wijnkenner die op een culinaire academie in Istanbul les geeft. Het stoorde haar dat in Turkije steeds weer dezelfde tien druivensoorten werden gebruikt voor de wijnproductie, terwijl er in feite zoveel keus is. „We hebben hier in Turkije zo’n 800 druivensoorten. Dat is meer dan waar ook ter wereld, ook meer dan in Italië en Frankrijk.”
Apaydin vertelt in haar zomerhuis, op het eiland Burgazada bij Istanbul, dat onder de oude Grieken en Romeinen en in de Byzantijnse tijd overal in wat nu Turkije is druiven groeiden. „Zelfs onder de Ottomanen konden niet-moslims wijn blijven produceren en verkopen. Ook onder Atatürk werd de wijnbouw voortgezet. Hij was degene die de overheid het monopolie op de wijnproductie verleende, al konden kleinere particuliere bedrijven nog wel doorgaan. Maar nadat veel Griekse bewoners in 1923 uit Turkije waren verdreven, nam de know-how af.”
Tachtig jaar later gaf de regering het monopolie op en ontstond meer ruimte voor particuliere wijnondernemingen. In 2019 organiseerde Apaydin een conferentie onder de naam ‘Root, Origin, Soil’, waar zo’n driehonderd wijnexperts de koppen bij elkaar staken om variëteit in de gebruikte druivensoorten voor de wijnproductie te bevorderen. Haar oproep vond weerklank bij een aantal kleinere wijnboeren, die enthousiast aan de slag gingen met veelal oude druivensoorten. De meeste wijnstokken worden overigens niet ouder dan honderd jaar.
„We hebben sinds die conferentie aanzienlijke vooruitgang geboekt”, meldt Apaydin verheugd. „Nu worden 75 soorten gebruikt voor de wijn en zijn er zo’n 200 producenten. Veel nieuwe producenten maken geweldige wijn.”
Ook in de betere Turkse restaurants zijn de wijnen van eigen bodem in opkomst.
Turkse wijn is sindsdien in eigen land meer in zwang geraakt. „Het lijkt soms wel alsof wijn opnieuw ontdekt is in Turkije, ook al geldt het land als de bakermat ervan”, lacht Apaydin. Veel van de betere restaurants serveren volgens haar nu goede Turkse wijnen. Ze kent de restaurantwereld van binnenuit omdat ze jarenlang wijndirecteur was voor het vooraanstaande restaurant Mikla in Istanbul, getooid met een Michelinster. Twee volgende conferenties van Root, Origin, Soil die ze organiseerde, trokken ook weer honderden belangstellenden.
Met onder anderen consultant Gözdem Gürbüzatik heeft Apaydin inmiddels nog een andere organisatie opgezet die het gebruik van oude druivensoorten bevordert: Heritage Wine of Turkey. Ze zetten zich onder meer in om te voorkomen dat oude wijngaarden worden gerooid en vervangen door fruit- of olijfbomen. Met steun van grotere wijnbedrijven lukte het een aantal oude wijngaarden te redden. „In sommige groeiden druivensoorten die al honderden jaren oud waren.”
Wat maakt die oude Turkse druivenrassen zo speciaal? „Vooral de rode soorten hebben meestal een dunne schil, de juiste fruitige smaak en zijn heel fris om te drinken. Maar je hebt ook een iets zwaardere soort als Bogazkere. Dat betekent Keelbrander, al valt dat best mee. Je proeft meteen dat het andere wijnen zijn, die spontaan fermenteren met hun oorspronkelijke gist. Elke wijn gist immers ook op zijn eigen wijze.”
Apaydin wordt enigszins emotioneel: „Het is bij zo’n oude druivensoort alsof je een oeroud kunstvoorwerp ziet. Ik word daar opgewonden van. Dan vraag ik me af: wie verbouwde deze druiven ruim honderd jaar geleden? En dan denk ik: wat mooi dat we nog steeds wijn van zulke druiven kunnen drinken. Dat vind ik een heel romantisch idee.”
De laatste inzichten over eten de lekkerste recepten en slimme tips om gezond te leven
Source: NRC