Eindelijk denken Franse wetenschappers te weten wat Napoleons invasieleger, dat terugkeerde uit Rusland, de das omdeed. Niet kogels en zwaarden, maar luizen en poepbacteriën gaven het ‘Grande Armée’ de nekslag.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Ze schrokken zich kapot, de werklieden die in 2001 grondwerk verrichtten voor een nieuwe buitenwijk bij de Litouwse hoofdstad Vilnius. Ineens kwamen er botten uit de grond. En nóg meer botten, en schedels. Van paarden, en heel veel mensen.
Sommige doden hadden nog resten van uniformen aan, beschrijven wetenschappers van het Pasteur Instituut van Parijs in een onderzoek dat ze net online zetten. Ze hadden ‘beenkappen aan de schenen, laarzen of schoenzolen aan de voetbotten, een soldatenhoed op een schedel’, aldus de Fransen.
Een massagraf van een leger. ‘Een minimum van 3.268 individuen werd opgegraven op de site’, noteren de Fransen zakelijk. Het waren de resten van Napoleons trotse ‘Grande Armée’, dat bij aanvang ruim 600 duizend manschappen telde, een van de grootste legers dat ooit over Europese bodem marcheerde.
Napoleon trok destijds, in 1812, op tegen de Russische tsaar Alexander I. Maar bij Moskou kwam het keerpunt: de Russen hadden de stad verlaten en alle voorraden meegenomen. Voor Napoleon zat er maar één ding op: zich terugtrekken, voordat de winter aanbrak. Na een slopende veldtocht bereikte het leger met nog maar zo’n 20 duizend man Wilna, het huidige Vilnius.
Daar braken bovenop de ontberingen ziektes uit, blijkt uit de getuigenissen van hen die erbij waren. Met hoge koorts, diarree, geelzucht en heftige pijnen. Vast tyfus, dachten eerdere onderzoekers. Of loopgravenkoorts, een ontstekingsziekte veroorzaakt door kledingluizen. In het massagraf toonden eerdere onderzoekers inderdaad restjes DNA aan van de veroorzakers van die ziektes.
Maar het zit anders, betogen microbioloog Nicolás Rascovan en zijn collega’s nu. Rascovan analyseerde met de nieuwste technieken dertien tanden van de dode soldaten, en ontdekte het DNA van twee andere bacteriën. Drie soldaten moeten in werkelijkheid paratyfus hebben gekregen, door water besmet met de bacterie Salmonella enterica, uit ontlasting.
Twee andere soldaten waren besmet met de bacterie Borrelia recurrentis, een bacil die niet via kledingluizen van mens tot mens gaat, maar via lichaamsluizen. De bacterie veroorzaakt ‘terugkerende koorts’, een slopende koortsziekte die tot in de 20ste eeuw in West-Europa nog gemeengoed was, maar inmiddels vooral nog rondgaat in Afrika.
Het verschil, schrijft Rascovan, is dat het eerdere onderzoek doelbewust zocht naar minieme restjes tyfus en loopgravenkoorts, terwijl het nieuwe onderzoek ál het bacteriële DNA opspoort in de tanden. Dat geeft een eerlijker beeld. Al erkent ook het Franse team: waterdicht is het bewijs nog niet, met vijf soldaten met bacteriën in hun gebit op een totaal van meer dan drieduizend kadavers.
In elk geval is het een spannende methode, goed bruikbaar om ook andere historische sterftegolven eens nader te inspecteren, reageren collega’s van Rascovan. ‘Vooral waar geschreven bronnen incompleet of onevenwichtig zijn’, zegt een van hen, de Australische forensisch geneticus Sally Wasef, in het Britse wetenschapsblad New Scientist.
Zo denkt Wasef dat het interessant is om met de tandentechniek nader uit te pluizen welke ziektes Europese kolonisten overdroegen op de oorspronkelijke inwoners van landen als Amerika en Australië.
De dode soldaten van Napoleon hebben inmiddels een respectvollere rustplaats gekregen. Na de opgraving zijn de meeste botten herbegraven, op een militaire erebegraafplaats bij Vilnius – ironisch genoeg een plek waar ook veel Russische soldaten begraven liggen.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant