De rechtse regering van Giorgia Meloni maakt homoseksuele ouders het leven bewust moeilijk. Op de achtergrond is de hand van het Vaticaan voelbaar. ‘Het is haast een poging tot staatssterilisatie.’
is correspondent Italië, Griekenland en de Balkan van de Volkskrant. Ze woont in Rome.
Op een warme zomeravond zitten Michele Covolan (42) en Gianluca Veglino (36) aan hun keukentafel in het oosten van Rome ijverig tomaatjes te snijden. De mannen, allebei ambtenaar, gebruiken de kostbare avonduren waarin baby Silvia (negen maanden) ligt te slapen om hun lunchtrommel voor de volgende dag op kantoor klaar te maken.
Een klassiek huiselijk Italiaans tafereel, maar dan wel in een gezin dat, als het aan de regering van premier Giorgia Meloni ligt, niet zou bestaan. Silvia werd namelijk geboren via een draagmoeder in de Verenigde Staten. Vijftien dagen later, op 16 oktober vorig jaar, nam het Italiaanse parlement een wet aan die draagmoederschap wereldwijd strafbaar stelt.
De wet trad vanaf december in werking, al is tot op heden onduidelijk hoe de toepassing er precies gaat uitzien. Dat komt, legt Covolan uit, omdat er nog geen kinderen geboren zijn die ná de invoering geconcipieerd werden. Vanaf september zal dat voor het eerst gebeuren, en is het dus mogelijk dat homokoppels met een baby bij terugkomst in Italië strafrechtelijk worden vervolgd, al hebben juristen grote vraagtekens bij de grondwettelijkheid en haalbaarheid.
De wetgeving past bij de plannen die Meloni in juni 2022 luidkeels aankondigde, vanaf een podium in Spanje, bij een evenement van de radicaal-rechtse partij Vox: ‘Já tegen het traditionele gezin, néé tegen de lhbti-lobby.’ Een maand later viel de regering van Mario Draghi en won Meloni de daaropvolgende verkiezingen.
Ze liet voorafgaand in de verkiezingscampagne weten niet van plan te zijn om het bestaande geregistreerd partnerschap voor lhbti’ers af te schaffen, maar ook zeker niet te peinzen over een volwaardig homohuwelijk of andere emancipatoire stappen, die vallen onder de door haar zo gehate ‘lhbti-lobby’.
Sinds haar aantreden als premier in oktober 2022 zijn ouders van gelijk geslacht een vast doelwit voor Italiës rechtse regering. Zo vaardigde minister van Binnenlandse Zaken Matteo Piantedosi al snel een richtlijn uit, waarin hij gemeenten ontmoedigde om twee moeders te registreren op de geboorteakte. Vorig jaar volgde de wet die het voor Italianen wereldwijd strafbaar stelt om zich tot een draagmoeder te wenden.
In theorie is het nu ook voor Italiaanse heterostellen, verreweg het grootste deel van de mensen die vanwege vruchtbaarheidsproblemen gebruikmaken van draagmoederschap, verboden om op deze manier een kind te krijgen. Maar in praktijk zijn zij veel minder goed herkenbaar, omdat ze terugkomen uit het buitenland met een geboortecertificaat dat in Italië zonder vragen wordt geaccepteerd: met een man en een vrouw erop.
Voor twee mannen ligt dat anders. Veglino moest in de Verenigde Staten eerst afstand doen van zijn dochter, omdat Covolan de biologische vader is en Italië het Amerikaanse geboortecertificaat met twee vaders niet accepteert. ‘Ik moest Silvia eerst ontkennen als mijn kind, om haar vervolgens te adopteren’, legt Veglino, die als arts bij het ministerie van Volksgezondheid werkt, ongelovig uit.
Het adoptieproces is inmiddels bezig, maar wie de ondoorgrondelijke wegen van de Italiaanse bureaucratie ook maar een beetje kent, weet net als hij: ‘Het kan over een week klaar zijn, maar het kan ook nog jaren duren.’
Hoewel de regering zegt dat de wet dient ter bescherming van het welzijn van de draagmoeders, twijfelt niemand in Italië eraan dat de strafbaarstelling op zijn minst óók een ander doel dient: het ontmoedigen van voortplanting van mannenkoppels.
Het taboe op homoseksualiteit en lhbti-ouderschap is in Italië nog altijd groot, mede door de culturele en politieke invloed van de katholieke kerk. De schaduw van de Sint Pieterskoepel hangt bijna letterlijk boven de palazzi waar in Rome de beslissingen worden genomen.
Zeker in de kringen van de rechtse regering vindt de conservatieve stem van het Vaticaan nu veel weerklank. De rechts-conservatieve wind die in de Italiaanse politiek waait is voor lhbti-ouders guur. ‘Het is haast een poging tot staatssterilisatie van homoseksuelen’, vindt Covolan. ‘Dit is de slechtst mogelijke regering voor regenbooggezinnen’, vult Veglino aan.
Ook lesbische moeders ziet de rechtse regering van Italië liever niet, weten middelbare schooldocent Roberta Ortolano (42) en hovenier Sara Sacerdote (49). Maar ondanks het gure politieke klimaat is het sinds kort juist makkelijker voor hen om zich beiden juridisch ouder te noemen, dankzij een uitspraak van het Grondwettelijk Hof.
Op het ontmoedigingsbeleid om lesbische moeders te registreren volgde een twee jaar lange juridische strijd, die eind mei bij de hoogste rechter uitmondde in een overwinning voor de lhbti-gemeenschap. Het hof oordeelde dat twee moeders direct op het geboortecertificaat moeten worden erkend, en de lange adoptieprocedure niet meer hoeven te doorlopen.
Ortolano haalt trots het geboortealbum van hun dochter Annarita tevoorschijn, die tevreden in haar wiegje in hun Romeinse woonkamer ligt te kraaien. Ze werd begin april geboren, nog geen twee maanden voor de uitspraak. Zoals veel Italiaanse lesbische stellen namen Ortolano en Sacerdote daarvoor hun toevlucht tot een Spaanse kliniek en donor, want medische hulp bij voortplanting is in Italië altijd al verboden geweest voor koppels van gelijk geslacht en alleenstaanden.
Ortolano bladert naar de pagina waarop de burgemeester van Rome hun geboorteakte met beide moeders erop ondertekent. Voor Sacerdote viel er op dat moment een last van haar schouders: ‘Anders had ik geen enkel recht. Als er iets zou gebeuren met Roberta, maar ook als we uit elkaar zouden gaan.’
Er is in Italië geen wetgeving die regenboogouderschap reguleert, zoals bijvoorbeeld in Spanje bestaat. Daar is adoptie voor koppels van gelijk geslacht sinds 2005 mogelijk, hebben lesbische vrouwen toegang tot medische assistentie en geeft het homohuwelijk rechten aan lhtbi-ouders.
In Italië is het wetboek over lhbti-ouderschap dun: behalve verboden, op medische hulp en draagmoederschap, is er niets geregeld, ook niet voor koppels die een geregistreerd partnerschap hebben. Ondertussen is de realiteit van homo-ouderschap – via kinderen verwekt of geboren in het buitenland – steeds vaker aan de orde van de dag.
Bij terugkomst in Italië vallen zij in een wettelijk vacuüm, beaamt jurist Irene Pellizzone, hoofddocent grondwettelijk recht aan La Statale, de universiteit in Milaan. Daardoor hangt de uitkomst, bijvoorbeeld rondom de acceptatie van een geboortecertificaat, soms maar net af van welke gemeentebeambte je in het loket treft. De situatie leidt tot veel verwarring, chaos en soms willekeur, die een wet zou kunnen oplossen. ‘Maar er is geen politieke wil om dit gat te dichten’, constateert Pellizzone.
Dat geldt niet alleen voor politiek rechts. Ook de regering van de liberale Matteo Renzi, die geregistreerd partnerschap in 2016 mogelijk maakte, schrapte op het laatste moment een wetsartikel over ouderschap voor koppels van gelijk geslacht. ‘In de twintig jaar dat ik activist ben, heeft geen enkele partij ooit iets voor ons gedaan’, zucht Covolan, die actief is in de belangenvereniging voor regenbooggezinnen.
De recentste parlementaire poging om lhbti-personen wettelijk beter te beschermen – een antidiscriminatiewet, voorgedragen door de centrumlinkse Partito Democratico – strandde in 2021.
De politieke patstelling speelt in Italië niet alleen op het gebied van lhbti-rechten. De discussie over hulp bij levenseinde vertoont een vergelijkbare dynamiek: ook daar vraagt het Grondwettelijk Hof al jaren aan het parlement om een wet, maar blijft die vooralsnog uit. Intussen schrijdt de maatschappijlijke acceptatie van hulp bij zelfdoding sneller voort, en nemen terminaal zieke Italianen hun toevlucht tot Zwitserland.
Het is geen toeval, menen alle vier de geïnterviewde ouders, dat de beide ontwikkelingen één ding gemeen hebben: het Vaticaan is er fel op tegen. Dat heeft op Italiaanse politici een verlammend effect. ‘Zelfs links is bang om katholieke kiezers te verliezen’, denkt Veglino.
Daarom lijkt de Italiaanse politiek katholieke taboeonderwerpen het liefst te ‘outsourcen’: de praktijk naar het buitenland, de wettelijke gevolgen ervan in Italië naar de rechtbanken. Maar die aanpak heeft een prijs, legt grondwetsjurist Pellizzone uit. ‘Je laat rechters nu eigenlijk een wet schrijven, via jurisprudentie. Daarvoor zijn gerechtelijke uitspraken niet bedoeld. Die gaan over individuele gevallen.’
Het gat tussen realiteit en wet leidt tot parallelle werkelijkheden, en tot steeds grotere verschillen binnen de Italiaanse samenleving. Ze kennen in een straal van vijfhonderd meter drie andere homostellen met een kind, vertellen Covolan en Veglino, in hun trendy ingerichte woonkeuken midden in de Romeinse hipsterwijk Pigneto.
De mannen leven in een van Italiës progressiefste bolwerken, met een queer boekhandel om de hoek en een kinderdagverblijf waar niemand met de ogen knippert als er twee vaders op de stoep staan. Maar dat is zeker niet in het hele land zo: in kleinere steden en in landelijk Italië zijn lhbti-ouders nog praktisch onzichtbaar, of moeten ze als pioniers vechten voor hun plek.
Bovendien kost het vervullen van een kinderwens voor lhbti’ers in Italië veel geld. Eerst om naar een buitenlandse kliniek te gaan, en daarna wacht de binnenlandse juridische hindernisbaan, waarbij een advocaat onmisbaar is.
Ook Veglino en Covolan zouden hun energie liever uitsluitend besteden aan de zorg voor hun kind. In plaats daarvan zitten ze soms te twijfelen of er wel genoeg foto’s van hun dochter aan de muur hangen om een goede indruk te maken op de maatschappelijk werker die oordeelt over de adoptieprocedure.
Tegelijkertijd weten ze dat ze geluk hebben gehad, omdat hun dochter voor de invoering van de wet is geboren. In hun omgeving twijfelen veel homokoppels nu over draagmoederschap, zien Covolan en Veglino. Want wie wil met een pasgeboren baby op de arm het risico nemen gearresteerd te worden, twee jaar de cel in te gaan, of een boete van 600 duizend tot 1 miljoen euro per persoon opgelegd te krijgen? Die laatste optie is misschien nog wel het meest gevreesd, omdat hij het meest realistisch wordt geacht. Korte celstraffen, tot twee jaar, zijn in Italië doorgaans voorwaardelijk.
Vooralsnog gaat van de strafbaarstelling vooral een sterke symbolische waarde uit. Het is geen toeval dat de weerstand tegen mannenstellen nog heftiger is dan tegen lesbische koppels, menen Covolan en Veglino. De afkeer van twee vaders heeft niet alleen te maken met het religieuze en culturele katholicisme van Italië, maar ook met de bijna mythische status van la mamma.
Een kind zonder moeder, dat is voor Italianen nog moeilijker te accepteren dan een kind zonder vader. Zelfs hun beide eigen moeders kunnen het amper bevatten, vertelt Veglino, terwijl hij vertederd naar zijn diep slapende dochter op het babyfoonscherm kijkt. ‘Ze zijn stomverbaasd dat we het zo goed aankunnen.’
Hoe zit het in Nederland?
In Nederland is commercieel draagmoederschap verboden. Niet-commercieel draagmoederschap is wel toegestaan, waarbij wensouders alleen de (on)kosten van de draagmoeder mogen vergoeden. Het is niet toegestaan om jezelf te adverteren als draagmoeder, of als wensouder publiekelijk op zoek te gaan naar een draagmoeder.
In Nederland kan een tweede moeder automatisch juridisch ouder worden, als zij getrouwd of geregistreerd partner van de biologische moeder is en het kind niet door de vader is erkend. Ook kan zij het kind zelf erkennen, als het nog geen twee juridische ouders heeft: dat is het wettelijk maximum. Slechts één vader kan een kind erkennen. Een tweede vader kan het gezag over het kind krijgen via de rechter, of net als in Italië tweede ouder worden door het kind te adopteren.
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant