Niets meer te zien op de scan, de kankerpatiënt denkt dat de ziekte is verdwenen en dan opeens, na jaren, toch uitzaaiingen. Slapende kankercellen kunnen plotseling wakker worden, maar waarom was een mysterie. Nu denken onderzoekers een boosdoener te hebben gevonden: corona.
is wetenschapsredacteur van de Volkskrant en schrijft over gezondheid.
Het zijn mysterieuze kankercellen, onvindbaar in het bloed, onzichtbaar op een scan, ontembaar met medicijnen. Ze hebben zich losgemaakt van een tumor en zijn gaan ronddolen waarna ze in een ander orgaan in een sluimertoestand zijn geraakt.
Ze zijn niet makkelijk te zien, daarvoor zijn ze met te weinig. Ze zijn niet te verjagen met chemo, want ze delen niet, dus heeft die medicatie geen vat op ze.
Dat die slapende kankercellen bestaan, is zeker, zegt René Bernards, biomedisch geneticus bij het Nederlands Kanker Instituut. Er zijn microscoopbeelden van borstkankercellen in het beenmerg van vrouwen bij wie eerder een tumor uit de borst was gehaald. Een kleine tumor in veel gevallen. Zo snel kan het gaan, bedoelt hij te zeggen.
Niet bij alle kankerpatiënten gaan losse cellen sluimeren, maar als het gebeurt, dan zijn longen, beenmerg en lever de belangrijkste schuilplaatsen. Die cellen zitten daar en wachten. Soms een leven lang. Het komt ook voor dat ze wakker worden, beginnen te delen en uitzaaiingen vormen. Dan krijgen patiënten die dachten dat de kankerbehandeling bij hen succesvol was geweest opeens te maken met een terugkeer van de ziekte.
Wat maakt die slapende kankercellen wakker? Het antwoord op die vraag is van groot belang voor veel ex-patiënten. Wetenschappers hadden al vermoedens dat een chronische infectie een rol zou kunnen spelen en nu denkt een groep internationale wetenschappers daar nieuwe aanwijzingen voor te hebben gevonden. Hun onderzoek is deze week gepubliceerd in Nature.
Voor dat onderzoek richtten ze zich op slapende kankercellen in de longen en op twee boosdoeners: het griepvirus en het coronavirus, die ontstekingen in de longen kunnen veroorzaken. In een toelichting vergeleek de Amerikaanse onderzoeksleider James DeGregori, hoogleraar biochemie aan de universiteit van Colorado, slapende kankercellen met ‘gloeiende kooltjes in een verlaten kampvuur’. Luchtwegvirussen zijn volgens hem ‘een sterke wind die de vlammen weer aanwakkert’.
Betekent dat onheil voor alle kankerpatiënten die ‘in remissie’ zijn? Moeten alle mensen die genezen zijn verklaard van de ziekte nu bang zijn voor een luchtweginfectie? Het antwoord ligt genuanceerder dan de beeldspraak van de Amerikaanse hoogleraar doet vermoeden.
Het was de zus van de Britse intensivecarearts en hoogleraar Hugh Montgomery die wetenschappers over de hele wereld inspireerde. Zij leek genezen van borstkanker, liep aan het begin van de pandemie corona op, kreeg uitzaaiingen in de longen en overleed. Montgomery zocht daarop contact met experts die al langer onderzoek doen naar slapende kankercellen bij muizen.
Onderzoek bij mensen is lastig: onbekend is immers welke patiënten slapende kankercellen bij zich dragen, laat staan dat het moment van ontwaken kan worden gevolgd. Wat wél kon, was gebruikmaken van patiëntgegevens uit grote gezondheidsdatabanken. Zo ontstond het idee om uit te zoeken of luchtweginfecties slapende kankercellen kunnen activeren.
Roel Vermeulen, hoogleraar epidemiologie aan de Universiteit Utrecht, kwam Montgomery tegen in een internationale commissie en stelde voor om mee te helpen. Hij had eerder onderzoek gedaan met coronadata uit de Britse biobank, die gegevens bevat over een half miljoen Britten. De pandemie bood ‘een unieke mogelijkheid’ om het effect na te gaan van een corona-infectie op mensen die in het verleden kanker hadden gehad. Ook de uitslagen van de coronatesten zaten immers in die biobanken.
‘We zagen allemaal het belang, door het verhaal van onze collega’, vertelt Vermeulen via een videoverbinding. ‘We zijn gewoon begonnen met de analyse van de patiëntgegevens zonder te weten waar dat toe zou leiden.’ Na anderhalf jaar samenwerken vielen de inzichten uit de deelonderzoeken samen.
Eerst kwamen er verbluffende onderzoeksgegevens uit het Amerikaanse muizenlab. De wetenschappers gebruikten dieren met losse borstkankercellen in de longen die zich soms wel een jaar slapend hadden gehouden. Toen ze de muizen infecteerden met het griepvirus of het coronavirus, zagen ze een explosie van kankercellen in de longen: het aantal nam in korte tijd honderd tot duizend keer toe.
Aanjager bleek ontstekingsstof IL-6, legt Vermeulen uit. Vermoedelijk raakt de entourage rondom de kankercellen daardoor de controle kwijt en krijgen de slapende cellen een stimulans om te gaan delen. Bij de muizen die een medicijn kregen dat de aanmaak van dat stofje IL-6 remt, bleven de kankercellen in rust.
Die theorie klinkt plausibel, zegt kankerdeskundige René Bernards, niet betrokken bij de studie. Eerder onderzoek naar het effect van fijnstof heeft al laten zien dat een ontsteking kankercellen in wording kan laten uitgroeien tot longkanker, vertelt hij.
Vermeulen analyseerde vervolgens met zijn team de gegevens die de Britse biobank over kankerpatiënten had verzameld. Ze richtten zich op de deelnemers die voor 2015 een kankerdiagnose hadden gehad (en dus waarschijnlijk bij aanvang van de pandemie, in 2020, in remissie waren). Ze bekeken hoeveel van hen al dan niet corona hadden opgelopen en telden het aantal sterfgevallen door kanker.
Conclusie: de ex-kankerpatiënten die in het begin van de pandemie corona hadden opgelopen bleken een twee keer groter risico te hebben om binnen twee jaar na de besmetting aan kanker te overlijden dan de patiënten zonder corona. De gegevens uit een grote Amerikaanse databank lieten een vergelijkbare trend zien: voormalige borstkankerpatiënten die in de eerste drie jaar van de pandemie corona opliepen, hadden een 40 procent hoger risico op uitzaaiingen in de longen.
Heeft de Britse intensivecarearts daarmee antwoord op de vraag over zijn zus?
Hoogleraar Vermeulen is voorzichtig. Het effect van het griepvirus kon alleen bij muizen worden aangetoond, omdat grieperige mensen meestal niet worden getest en met hun klachten niet in een databank terechtkomen. De coronapandemie bood, vanwege het testbeleid, een uitgelezen kans en nu blijkt dat de inzichten bij muis en mens dezelfde kant op wijzen, zegt hij. ‘Daar moeten we mee verder.’
Kanttekening: de gezondheidsgegevens van patiënten waren afkomstig uit het eerste jaar van de pandemie, toen mensen nauwelijks immuniteit hadden tegen corona. Ook de muizen uit het onderzoek hadden geen antistoffen (ook niet tegen de griep). Corona-infecties verlopen nu veel milder. ‘Het is een redelijke veronderstelling dat het effect op uitzaaiingen nu ook minder is. Of helemaal niet optreedt. Dat weten we nog niet.’ Mensen die kanker hebben of hebben gehad, hoeven zich dus niet meteen zorgen te maken, benadrukt hij.
Die slag om de arm is op zijn plaats, zegt medisch oncoloog en immunoloog Marleen Kok, die in het Nederlands Kanker Instituut/ Antoni van Leeuwenhoek-ziekenhuis is gespecialiseerd in borstkanker. Ze noemt de resultaten van het onderzoek ‘fascinerend’, maar is ook kritisch. ‘Zijn de resultaten van muizenonderzoek wel toepasbaar op mensen? Worden de slapende borstkankercellen bij muis en vrouw op dezelfde wijze gevormd en onder controle gehouden?’
Kok acht de kans aanwezig dat de analyses over de kankerpatiënten zijn vertekend. Waren alle patiënten bijvoorbeeld echt in remissie? Er is geen scan gemaakt om dat te controleren. ‘Wie weet was de kanker al ontwaakt op het moment van de infectie’, zegt ze. ‘Patiënten met corona hebben in die begintijd vermoedelijk ook vaker een scan gehad dan patiënten zonder corona, waardoor er meer kans was op het ontdekken van de ziekte.’
De data komen ook nog eens uit het eerste jaar van de pandemie, toen de zorgsector behoorlijk chaotisch was, zegt Kok. ‘Hoe goed is er toen geregistreerd?’
Er is geprobeerd om de vertekeningen zo goed mogelijk uit te sluiten, zegt Vermeulen, maar de data zijn niet perfect, erkent hij. Toch is het opvallend, zegt hij, dat de analyses over de Britse en de Amerikaanse patiënten allebei dezelfde kant op wijzen, namelijk dat een corona-infectie het risico op terugkeer van de kanker vergroot.
Eerdere cijfers uit de Nederlandse Kanker Registratie wijzen niet op een hogere sterfte tijdens de coronajaren. Dat wil niet zeggen dat er dus niets aan de hand is, zegt Vermeulen. Ook als er sprake is van een hoger sterfterisico, kunnen de absolute aantallen klein zijn. Daarvan raken statistieken niet meteen ontregeld.
De conclusies uit het internationale onderzoek worden de komende tijd in Nederland getoetst. Vermeulen gaat met het RIVM en het Integraal Kankercentrum Nederland data uit de landelijke kankerregistratie combineren met gegevens over positieve coronatesten en CBS-sterftecijfers. Daarmee hoopt hij ook nieuwe vragen te beantwoorden. Maakt het uit welk type kanker een patiënt had? Gaat het alleen om slapende kankercellen in de longen of ook elders? Kok: ‘Als de resultaten worden bevestigd, geeft dat aanknopingspunten voor het verbeteren van de behandeling.’
KWF Kankerbestrijding heeft subsidie beschikbaar gesteld. Directeur Carla van Gils schrijft in een reactie dat het onderzoek in Nature ‘nieuwe inzichten oplevert’ waarmee ‘in de toekomst mogelijk het risico op het terugkeren van kanker kan worden verminderd’.
Hoe? Misschien door bij mensen die ooit kanker hebben gehad het risico op luchtweginfecties te verkleinen. Met bijvoorbeeld een coronavaccinatie of een griepprik.
Voor zo’n waarschuwing is het nu nog te vroeg. Cellen gaan pas delen als hun omgeving vertrouwd is, zegt kankerdeskundige René Bernards, dat is een beschermingsmechanisme van het lichaam. Slapende kankercellen worden wakker als ze, bot gezegd, ‘schijt hebben aan de buren’, zegt hij. Waarom dat gebeurt en of luchtweginfecties daarbij een rol spelen, daarover is nog veel onduidelijk. ‘De sleutel kan bij elk type kanker, misschien zelfs bij elke patiënt anders zijn.’
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant