Hoewel de voedselhulp in Gaza mondjesmaat aantrekt, is het de vraag in hoeverre dat de nood verzacht. De schade die honger veroorzaakt, kan extreem lang doorwerken, leren talloze wetenschappelijke studies.
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, gespecialiseerd in klimaat en microleven.
Die lege, afwezige blik in de ogen. Hoogleraar klinische psychopathologie Annemarie van Elburg (Universiteit Utrecht) herkent hem meteen, op de foto’s van de inwoners van Gaza die afgelopen dagen de wereld over gingen. Zó ziet honger eruit. ‘Mensen worden vlak. Een doffe droefheid maakt zich van hen meester. Ze worden lethargisch, doen niets meer.’
Bij ondervoeding schakelt het lichaam in verschillende spaarstanden, weten medici. Eerst verbruikt het lichaam al zijn suikervoorraden, uit het bloed, de lever en de spieren. Daarna valt het lichaam terug op de verbranding van de vetvoorraad, en ten slotte zijn de spieren zelf aan de beurt. Een, letterlijk, slopend proces.
Behalve gewichtsverlies geeft dat specifieke kwalen. Er ontstaat bloedarmoede, door ijzertekort. Organen zoals hart, longen en voortplantingsorganen krimpen. Vrouwen houden op met menstrueren, mannen verliezen hun belangstelling voor seks. De spijsvertering vertraagt, met als gevolg diarree of juist verstopping. Mensen krijgen het koud. Haar valt uit, nagels worden bros.
En het denken vertraagt en het gedrag verandert. Dat bleek onder meer bij een wonderlijk Amerikaanse experiment aan het eind van de Tweede Wereldoorlog, waarbij 36 vrijwilligers een halfjaar lang een derde minder calorieën nuttigden. Het doel: beter begrijpen wat de geallieerden aan moesten met de uitgehongerde burgers en gevangenen die men in Europa aantrof.
De vrijwilligers in Minnesota konden zich niet meer concentreren, waren snel geïrriteerd, waren moe en raakten geobsedeerd door eten. Ze kauwden eindeloos op iedere hap, gingen naar de film om te zien wat op het doek werd gegeten en ontstaken in razernij om elke kruimel. Eén deelnemer ging recepten verzamelen, een ander belandde op de psychiatrische afdeling.
Hongersnood kan eindeloos lang duren. Bij de hongerstaking van 1981 in de Maze-gevangenis in Belfast stierven de hongerstakers na 45 tot 61 dagen. Dat was bij volledige afwezigheid van voedsel: bij hongersnood in oorlog zet men doorgaans de tanden in alles wat er valt te vinden en duurt het langer. Een academisch onderzoek constateerde vorig jaar al dat burgers in Gaza op forse schaal wilde planten, insecten en diervoer waren gaan eten.
Na zes maanden uithongering deden de deelnemers van het hongerexperiment in Minnesota een akelige ontdekking: weer ‘normaal’ gaan eten bleek helemaal niet makkelijk. In een deelgroep die naar eigen inzicht weer mocht eten, belandden mensen in het ziekenhuis omdat ze zich letterlijk ziek aten.
Een deelgroep die onder begeleiding weer stapsgewijs ging eten, had grote moeite om het lichaam weer uit de ‘spaarstand’ te krijgen. Sommigen bleven wat verder afvallen, en bij alle deelnemers duurde het maanden voordat ze weer waren aangesterkt, en bijvoorbeeld hun libido en oude humeur terugkregen. Diverse deelnemers bleven nog jaren moe en verzwakt: hun gewicht kwam vooral terug in de vorm van vet, in plaats van spieren.
Gewapend met dergelijke kennis, en die van bijvoorbeeld de Grote Chinese Honger van 1959-1961, weten artsen dat het metabolisme na ondervoeding weer heel langzaam moet herstarten, met speciale vitaminepreparaten, mineraaldrank, pindakaas en melk. Gespecialiseerde hulp, waarvan uiterst onzeker is of die in Gaza aanwezig is.
‘In principe zou men redelijk moeten kunnen herstellen. Maar het is daar nog steeds oorlog’, zegt Van Elburg. Dan is de vraag hoelang duurt de periode waarin de situatie verbetert ‘voordat die weer slechter wordt?’ Honger is ‘een bloedbad in slow motion’, noemde de Britse directeur van de World Peace Foundation en auteur van een boek over hongersnood Alex de Waal de situatie vorige week. ‘Anders dan bij beschietingen of bombardementen, houdt het sterven niet meteen op als het moorden is gestopt.’
Volwassenen die een tijdelijke periode van honger meemaken, kunnen daar weer aardig bovenop komen. Zie opnieuw de deelnemers van het Amerikaanse hongerexperiment: toen onderzoekers hen veel later weer opzochten, bleken de vrijwilligers niets noemenswaardigs aan hun hongerperiode te hebben overgehouden.
Heel anders zit dat bij kinderen, baby’s en peuters. Bij hen kan een korte periode van ernstige ondervoeding langdurige gevolgen hebben: zwakke botten, nierfunctiestoornissen, groeistoornissen en verminderde hersenontwikkeling. Zo ontdekten Nederlandse economen dat mannen die tijdens de Hongerwinter van 1944-1945 waren geboren, het later in het leven minder goed deden op de arbeidsmarkt.
Ze hebben bovendien iets kleinere breinen, ontdekten epidemioloog Susanne de Rooij en bioloog Tessa Roseboom (Amsterdam UMC). Dat telt op bij de trits aandoeningen die men al eerder bij ‘hongerwinterbaby’s’ vaststelde: verhoogd risico op ouderdomsdiabetes, op depressie, op hart- en vaatziekten, long- en nieraandoeningen en op borstkanker bij vrouwen. Dergelijke echo’s kunnen zelfs nog de kleinkinderen van de hongerenden treffen. Het Amsterdamse onderzoek laat zien dat de honger een tijdelijke, maar overerfbare genetische ‘afdruk’ kan achterlaten op het DNA.
Wat zich wreekt is de schade in wat experts zijn gaan noemen ‘de eerste duizend dagen’, naar een invloedrijk boek. Duizend dagen, dat staat voor de periode in het leven waarin ondervoeding ernstige, zelfs blijvende schade kan veroorzaken: de zwangerschap plus de eerste twee jaar van het leven. ‘Hongersnood kan heel verstrekkende gevolgen hebben’, zegt Van Elburg.
Luister hieronder naar onze wetenschapspodcast Ondertussen in de kosmos. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Alles over wetenschap vindt u hier.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant