Ooit een kerk, toen een moskee, vervolgens een museum, nu weer een moskee: in de Hagia Sophia in Istanbul is de multireligieuze geschiedenis nog deels zichtbaar. En wat het deurbeleid betreft, liggen theorie en praktijk enigszins uit elkaar.
schrijft vanuit Istanbul over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden.
Interessant, het deurbeleid van de Hagia Sophia. Toeristen en Turkse dagjesmensen in zomerse kledij melden zich op deze warme zaterdagmiddag bij de buitenentree van het 1.500 jaar oude monument, een opening in het hek op het plein dat wordt omzoomd door de twee beroemdste gebedshuizen van Istanbul, de Hagia Sophia en de Sultan Ahmetmoskee. Een stuk of vijf controleurs bepalen wie naar binnen mag en wie niet.
Een kwartier van een afstandje observeren maakt duidelijk waar het beleid op neerkomt: etnisch profileren. Mensen die zo te zien uit een islamitisch land komen, mogen doorlopen. Vrijwel niemand hoeft vragen te beantwoorden of een identiteitsbewijs te tonen. Westerlingen en personen met een Aziatisch uiterlijk worden verwezen naar de zijkant van het gebouw.
Daar is de ingang van de mosque visiting area, het bezoekersgedeelte van de moskee op de eerste verdieping. Dat deel van het monument mag door niet-moslims worden betreden, na betaling van 25 euro. De begane grond, de mosque praying area, is alleen toegankelijk voor moslims. Entree gratis.
Deze zomer bezoekt de Volkskrant elke week een tourist trap: zo’n toeristische trekpleister waar amper lokale bewoners komen en die vaak – maar niet altijd – een uitvergrote versie toont van een nationaal cultureel element. Eerdere afleveringen uit deze serie vindt u hier.
Het officiële deurbeleid is net even anders dan de praktijk, zo blijkt uit de toelichting van toeristengidsen die op het plein hun diensten aanbieden. Turkse burgers zijn de hele dag welkom in het gelijkvloerse bidgedeelte. Zien ze er westers uit, dan zijn een paar woorden vloeiend Turks genoeg om de controleurs te overtuigen.
Voor het gemak wordt ervan uitgegaan dat alle Turken moslim zijn, wat volgens de burgerlijke stand ook bijna zo is: slechts 0,2 procent van de bevolking staat geregistreerd als niet-moslim.
Moslims uit andere landen mogen volgens de regels alleen tijdens de vijf dagelijkse gebeden naar binnen, maar daarover wordt niet moeilijk gedaan. Onze observatie vindt plaats in de uren tussen twee gebeden, en alle personen met een islamitisch uiterlijk kunnen zo doorlopen.
Toegang: 25 euro
Aantal bezoekers: dagelijks tienduizenden
Organisatie die erachter zit: Astel Holding
Uiteraard kunnen moslims ook naar het bezoekersgedeelte op de eerste verdieping. Dat heeft de 34-jarige Lassana zojuist gedaan. De zwarte Fransman heeft vanochtend al gebeden in de Sultan Ahmetmoskee aan de overzijde. Nu ging hij samen met zijn 33-jarige vriendin Constance, niet-moslim, naar de Hagia Sophia.
Het Parijse koppel bezoekt voor het eerst Istanbul. De Hagia Sophia vonden ze ‘fascinerend, vanwege de architectuur en de geschiedenis’, zegt Lassana. Teleurgesteld was het tweetal zeker niet.
Dat is te begrijpen. De Hagia Sophia is een imposant fenomeen. De Byzantijnse keizer Justinianus I liet het rond het jaar 535 bouwen als een christelijke kerk. Een kleine duizend jaar, tot 1453, gold de Hagia Sophia als ’s werelds grootste kathedraal. Nadat de Ottomaanse sultan Mehmet II Constantinopel (zoals Istanbul toen heette) had veroverd, veranderde hij de kerk in een moskee. Het gebouw werd voorzien van minaretten.
Binnen is die multireligieuze geschiedenis deels nog te zien. Naast islamitische ornamenten en kalligrafie zijn er fresco’s en mozaïeken met afbeeldingen van figuren die zowel in de Bijbel als in de Koran voorkomen, zoals Jezus en de aartsengel Gabriël. Andere christelijke figuren echter zijn met wit doek afgedekt.
Ook in fysieke zin is er sprake van religieuze interactie: als niet-moslims op de eerste verdieping over de balustrade naar beneden kijken, zien zij de islamitische bezoekers bidden op het groene tapijt in de ‘mosque praying area’. Als de moslims naar boven kijken, zien zij hoe niet-moslims zich nieuwsgierig over de balustrade buigen.
Deze enigszins bizarre situatie is van recente datum. Vijf jaar geleden werd de Hagia Sophia weer een moskee. In 1934 had vader des vaderlands Kemal Atatürk, om het seculiere karakter van zijn republiek te benadrukken, het gebouw de status van museum gegeven. Die beslissing bleef altijd omstreden en werd in 2020 door de islamitisch geïnspireerde president Recep Tayyip Erdogan teruggedraaid.
De omslag werd door Erdogan aanvankelijk propagandistisch volop uitgebuit. Turken in het hele land werden opgeroepen de herstelde moskee te bezoeken, er werden zelfs bussen ingezet. De toegang was voortaan gratis. Resultaat: waar voorheen voornamelijk buitenlanders de Hagia Sophia bezochten, stroomden nu de Turkse gelovigen toe.
Dat was niet houdbaar. De massa binnen was niet in bedwang te houden. Bezoekers pulkten onbeschaamd aan fresco’s en krasten leuzen in muren en deuren. Bijkomend nadeel, niet onbelangrijk, was dat plotseling de inkomsten van de entreeheffing waren weggevallen. De oplossing, in 2023, werd de tweedeling: begane grond voor Turken en andere gelovigen, eerste etage voor de (meest niet-gelovige) betalende buitenlanders.
Dus er komt weer geld binnen. Niet voor de staatskas, maar voor de onderneming waaraan – leve de privatisering – de kaartverkoop is uitbesteed, Astel. Een van de drie eigenaren is familie van de minister van Toerisme; zo gaat dat in Turkije. Niet alleen de entreebewijzen leveren geld op, ook de verkoop van hoofddoeken en andere kledingstukken aan bezoekers die niet volgens de regels gekleed gaan.
Onze tolk Ayça heeft haar haren keurig bedekt met een linnen tasje, maar ze wordt niet toegelaten. ‘Dit is toch volgens de islam?’, probeert ze de controleur te overtuigen. ‘We hebben onze eigen regels’, antwoordt de man bars.
Een collega van hem is eerlijker: ‘Het gaat allemaal om geld’, sist hij ons toe. ‘Ze willen hoofddoeken verkopen.’
Restaurant Lale Pudding Shop, tegenover de Hagia Sophia, was ooit een halteplaats op de hippie trail. Jonge backpackers op weg naar India en Afghanistan kwamen er. Een prikbord vol annonces: Catryn wil lift naar Kabul, Barry zoekt Zweedse Ingmar. De Magic Bus, startplaats Damrak te Amsterdam, stopte er voor de deur. Nog altijd zwaait Namik Çolpan (79) de scepter. Het prikbord is er nog; alleen die VW-bus stopt er niet meer.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant