President Zelensky probeert de woede over zijn ingreep in de anticorruptiebestrijding weg te nemen. Maar het zou een grote fout zijn als hij denkt dat de kwestie is opgelost, want het volk laat zich niet zomaar weer in slaap sussen.
Hoeveel democratie kan een land zich veroorloven als het brandt in de vlammen van oorlog? Is er nog ruimte voor mensenrechten en vrijheden? Hoeveel macht van het volk is mogelijk onder de staat van beleg?
Oekraïne is vandaag niet meer het land dat het drieënhalf jaar geleden was, op weg naar Europa. Kogels, granaten, drones en raketten doden liberale ideeën net zo snel en meedogenloos als ze mensen doden.
Om sterk te zijn, eist een natie een vaste hand. Maar hoe steviger die hand, hoe nauwer de greep om de keel van het volk. Lange tijd was de Oekraïense regering immuun voor kritiek. Als ontevreden stemmen al opdoken, klonken ze aarzelend of bleven ze nauwelijks hoorbaar.
Niemand wilde in oorlogstijd beschuldigd worden van verraad of van het verspreiden van ‘Kremlin-narratieven’. De meeste Oekraïners vermeden elke vorm van kritiek op de overheid om geen spelbreker te zijn. Dat werd zo gewoon dat president Volodymyr Zelensky en zijn entourage zich onaantastbaar begonnen te voelen op hun politieke Olympus.
Over de auteur
Sergey Maidukov is schrijver en woont in Kyiv. Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Maar dinsdagavond begon de grond te beven, toen duizenden mensen de straten van Kyiv en andere Oekraïense steden vulden om te protesteren tegen pogingen van Zelensky’s regering om de anti-corruptie-instellingen te verzwakken. Het leek iets volstrekt ondenkbaars in een land waar de staat van beleg protesten tegen de regering wettelijk dubieus en persoonlijk riskant maakt.
De demonstratie buiten het presidentiële kantoor in het centrum van Kyiv – vooral bestaande uit vrouwen, zowel burgers als soldaten – was veelzeggend. Vrouwen zijn niet onderworpen aan gedwongen mobilisatie, in tegenstelling tot mannen, die wijselijk uit de buurt bleven van militaire patrouilles, die in Oekraïne de verhullende naam ‘Territoriale Centra voor Werving en Sociale Steun’ dragen.
Toch was dit voldoende om het land nieuw vuur te geven. Op woensdag waren er ongeveer 10 duizend demonstranten in Kyiv – meer dan drie keer zoveel als de dag ervoor – die ‘Schaam je!’ en ‘Veto de wet!’ riepen.
De protesten braken uit slechts enkele uren nadat het parlement, gedomineerd door Zelensky’s partij, een wet had aangenomen die twee belangrijke anti-corruptieorganen van hun onafhankelijkheid beroofde: het Nationaal Bureau voor Corruptiebestrijding (NABU) en het Speciaal Anti-Corruptieparket (SAP). De wet geeft verregaande bevoegdheden aan de procureur-generaal – een functionaris benoemd door de president. Daarmee zijn de laatste instellingen die toezicht hielden op het staatsapparaat ontmanteld. ‘Anti-corruptie’ werd in deze context een synoniem voor corruptie zelf.
De aanleiding was een inval van de veiligheidsdiensten in de kantoren van NABU en SAP, met beweringen dat Russische inlichtingendiensten de instellingen hadden geïnfiltreerd. Opvallend genoeg kwam dat net een week na de arrestatie van een prominente anti-corruptieactivist die hoge functionarissen in verlegenheid had gebracht met zijn onthullingen.
Vragen circuleerden, maar antwoorden bleven uit. Als Russische invloed echt was ontdekt, waarom werden er dan geen specifieke verdachten aangeklaagd? Waarom moest men hele instellingen onder regeringscontrole brengen? En hoe kan een regering corruptie bestrijden, als corruptie per definitie misbruik van macht voor persoonlijk gewin is?
Op het eerste gezicht leek de haastige ‘anti-anti-corruptiewet’ volkomen onlogisch. Maar in werkelijkheid was ze volkomen logisch – voor wie aan de macht is, en nooit rekenschap of openheid heeft gewenst.
Westerse politici – normaal trouwe Zelensky-aanhangers – reageerden snel en eensgezind, en uitten ongebruikelijk scherpe kritiek op de wet. EU-commissaris voor Uitbreiding, Marta Kos, sprak van ‘ernstige bezorgdheid’ en noemde het ‘een serieuze stap achteruit’.
Meaghan Mobbs, dochter van de Amerikaanse gezant voor Oekraïne Keith Kellogg, liet de diplomatie achterwege en noemde het besluit ‘verbazingwekkend dom’.
Deze en andere stemmen gaven de demonstranten nieuwe moed. Natuurlijk waren hun aantallen en hun eensgezindheid niet te vergelijken met die op het Maidanplein meer dan tien jaar geleden, toen Oekraïners massaal opstonden tegen toenmalig president Viktor Janoekovitsj. Maar het was wel de grootste uiting van onvrede sinds de grootschalige Russische invasie.
De regering, gewend aan straffeloosheid, zag er geen bedreiging in en bleef onvermurwbaar. In een videotoespraak na het ondertekenen van de wet op dinsdagavond bleef Zelensky standvastig. ‘De anti-corruptiestructuur zal werken – zonder Russische invloed. Die moet eruit’, zei hij. ‘De procureur-generaal zal zorgen voor onvermijdelijke bestraffing van wetsovertreders.’
Deze olie op de golven kon de storm niet kalmeren. Later die woensdag kondigde Zelensky een nieuwe wet aan die de onafhankelijkheid van de anti-corruptieorganen zou waarborgen. ‘Alle normen voor de onafhankelijkheid van de anti-corruptie-instellingen blijven gehandhaafd’, beloofde hij in zijn avondtoespraak.
Maar de inhoud van het wetsvoorstel is nog niet openbaar – en vertrouwen dat eenmaal is geschonden, herstel je niet met beloften.
Het zou een grote fout zijn als de Oekraïense regering denkt dat de kwestie is opgelost. De maatschappelijke instincten van een volk kunnen lang slapen, maar als ze ontwaken, zijn ze niet te sussen met loze woorden.
Het Oekraïense volk heeft zijn kracht opnieuw gevoeld. En dat betekent een overeenkomstige verzwakking van hen die menen dat oorlog een excuus is om democratie te vervangen door autocratie. Dit proces is niet meer terug te draaien.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant