De Poolse premier Donald Tusk vervangt een flink deel van zijn kabinet. Zo wil hij zijn regering nieuw leven inblazen na de nederlaag van zijn partijgenoot bij de presidentsverkiezingen in juni. Een belangrijke wissel is die van de minister van Justitie, die het langverwachte herstel van de rechtsstaat op zich moet nemen.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
Tusk maakte de herschikking woensdag bekend, maar had die al aangekondigd na de presidentsverkiezingen op 1 juni. De nipte overwinning van Karol Nawrocki, gesteund door de rechts-nationalistische oppositiepartij PiS, was een dreun voor Tusk. Zijn plannen kunnen worden gedwarsboomd door Nawrocki, die als president zijn veto kan uitspreken over nieuwe wetgeving. Tegelijkertijd drukte zijn zege ook de onvrede uit over de regering-Tusk, juist omdat veranderingen waren uitgebleven sinds hij in 2023 aan de macht kwam.
‘De periode van dit post-electorale trauma komt vandaag eindelijk ten einde’, zei Tusk bij de presentatie van zijn plannen. Het nieuwe kabinet, dat kleiner en gestroomlijnder is dan het vorige, moet de komende twee jaar gaan leveren: in 2027 zijn er weer parlementsverkiezingen. Tusk noemde ‘orde, veiligheid en toekomst’ als prioriteiten.
Eerder stelde hij al een officiële regeringswoordvoerder aan, die het beleid beter naar de Poolse burgers moet communiceren. Tusk probeert het tij te keren: zijn positie is verzwakt na de presidentsverkiezingen, het rommelt in zijn coalitie, en zowel PiS als het uiterst rechtse Konfederacja doet het goed in de peilingen.
Ongeveer een dozijn ministers wordt vervangen, onder meer op Cultuur, Volksgezondheid, Energie en Binnenlandse Zaken. Een opvallende wissel vindt plaats op het ministerie van Justitie. Adam Bodnar vertrekt als minister en wordt vervangen door rechter Waldemar Żurek, die afgelopen twee jaar pleitte voor een daadkrachtiger aanpak bij het herstel van de rechtsstaat.
Dat herstel was de grootste opgave van Bodnar, na acht jaar beleid van PiS waarbij de rechtsstaat verregaand was uitgehold en gepolitiseerd. Van dat herstel is weinig terechtgekomen. Bodnar verving weliswaar voorzitters van regionale rechtbanken en bewerkstelligde bescheiden hervormingen bij het Openbaar Ministerie, maar structurele veranderingen bleven uit.
Bodnar, voormalig ombudsman en eminent rechtsgeleerde, stond voor een fundamentele vraag: kun je een rechtsstaat herstellen zonder zelf de wet te overtreden? Een bezem door het justitieapparaat halen gaat niet zomaar. Bodnar zei zelf meermaals binnen de grenzen van de wet te willen blijven, ook al waren die door zijn voorganger van de PiS-regering overschreden.
Als minister zat hij tussen twee vuren. President en PiS-bondgenoot Andrzej Duda, die in augustus vertrekt, liet herhaaldelijk weten grote hervormingen binnen de rechtsstaat te zullen vetoën. Oppositiepartij PiS schilderde bijkans elke handeling van Bodnar af als een ‘staatsgreep’. Tegelijk kreeg Bodnar ook kritiek van Poolse rechters, die juist vonden dat de hervormingen te langzaam gingen en dat de minister te behoedzaam te werk ging.
De nieuwe minister van Justitie komt juist uit die kringen: Waldemar Żurek, rechter van de districtsrechtbank in Krakau. Hoewel hij niet de scherpste criticus van Bodnar was, liet hij meermaals zijn ongenoegen blijken over de trage hervormingen. In de jaren dat PiS aan de macht was, verzette Żurek zich tegen de afbraak van de rechtsstaat. Dit maakte hem tot doelwit van de toenmalige regering; de zetbazen van PiS binnen het rechterlijk apparaat startten meerdere tuchtzaken tegen Żurek.
De verwachting is dat Żurek een hardere lijn zal inzetten dan Bodnar. Mogelijk probeert de regering van Tusk zo alsnog een doorbraak te bewerkstelligen bij het herstel van de rechtsstaat.
In een interview met de Volkskrant in 2024 vergeleek hij de erfenis van PiS binnen de rechtsstaat als een gebroken arm die kromgroeit. ‘De arts zal zeggen: we moeten je arm nog een keer breken. Niet om je pijn te doen, maar om te helen.’ Binnenkort zal hij zijn plannen ontvouwen, net als de andere nieuwe ministers. De eerste ministerraad van het nieuwe kabinet is aanstaande vrijdag.
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant